• wiedzę, która jest owocem poznawania i uczenia się,
• etykę czyli postawę (nauczyciela) wyznaczoną przez wartości moralne,
• kulturę, która łączy etykę i wiedzę, a więc to wszystko co ubogaca naturę człowieka (religia, sztuka, nauka, moralność).

Dziecko, uczeń który został nam w wielkim zaufaniu powierzony to przede wszystkim osoba ludzka, to człowiek, istota cielesno – duchowa. Podstawą jej godności są wartości duchowe niewidzialne; w ujęciu chrześcijańskim cząstka Bożego bytu – istota stworzona na obraz i podobieństwo Boga. Transcendentna godność każdej osoby nie wypływa więc jedynie z tego, co człowiek osiąga własną pracą i postępowaniem, ale ma swe nadprzyrodzone źródło. Tak więc również wiara objawia człowiekowi w pełni jego prawdziwą tożsamość. Człowiek staje się osobą poprzez uczestnictwo w hierarchii dóbr materialnych mających charakter służebny wobec wartości wyższych – duchowych oraz poprzez międzyludzką solidarność (wymiar horyzontalny). Tak więc rozwój duchowej sfery każdego człowieka dokonuje się przez intelektualne poznanie, wolność i miłość. Przez te akty człowiek jawi się jako byt otwarty. Przez posiadaną godność człowiek jest już ,,kimś”, ale powinien przez duchowe wzrastanie dążyć do doskonałości, by jeszcze bardziej ,,być”. Stąd ciągła potrzeba wychowywania . Człowiek – dziecko, jako podmiot wychowywany powinien zajmować pozycję priorytatywną. Oznacza to, że osoba powinna być zawsze przed rzeczą, etyka przed techniką, miłość przed sprawiedliwością, bardziej ,,być” przed mieć (posiadać). Te prymaty wypowiedziane przez papieża Jana Pawła II podczas II pielgrzymki do Polski : ,,Pomóżcie mi budować i gruntować powszechną cywilizację miłości … aby życie ludzkie stawało się bardziej ludzkie” stały się inspiracją dla powstania programu wychowawczego ,,ku cywilizacji miłości”. Stąd wychowanie ku cywilizacji miłości to program ,,prawdziwie” ludzkiego życia, w którym człowiek staje się podmiotem względem drugiego człowieka i świata go otaczającego.

Podmiotowość człowieka realizuje się przez prymat osoby przed rzeczą. Tak rozumiane pierwszeństwo i przestrzeganie go ma uchronić człowieka przed niszczącą alienacją i instrumentalizacją. Nakazuje odrzucić wszelkie ideologie totalitarne, które sprowadzają osobę do poziomu rzeczy. Szczególnie chodzi o materializm, ponieważ jest on zawsze źródłem podporządkowania bądź to bezdusznego poszukiwania dóbr materialnych, bądź człowieka ideologiom ateistycznym, a na koniec zawsze podporządkowania człowieka człowiekowi. W ten sposób człowiek staje się przedmiotem użycia, towarem, przedmiotem konsumpcji. Osoba przed rzeczą – jest to nakaz moralny skierowany do człowieka w jego indywidualnym wymiarze. Środkiem, przez który to zadanie będzie wypełniane jest miłość. Epoka nowożytna chlubi się realizowaniem zasady sprawiedliwości i dąży do budowania społeczeństwa opartego na tej zasadzie. Jednak programy oparte na zasadzie sprawiedliwości łatwo ulegają wypaczeniu. Zasada tylko ,,technicznej” sprawiedliwości wprowadza nienawiść, okrucieństwo, chęć zniszczenia inaczej myślących. Działania rozpoczęte w poczuciu sprawiedliwości mogą przekształcić się w najwyższą nieprawość. Zasada sprawiedliwości jest dobra w układach rzeczowych, nie wystarcza jednak w odniesieniach osobowych, gdzie ludzie spotykają się w tym samym dobru jakim jest człowiek z właściwą mu godnością. Sprawiedliwość zatem trzeba ogarnąć większą mocą jaką jest miłość, która chroni i podnosi człowieka, nie przeciwstawia się sprawiedliwości, lecz ją dopełnia. Tylko miłość nie pyta o należność, o wzajemność, lecz daje drugiemu człowiekowi. Dlatego podstawowym wymiarem, wymiarem miłości społecznej jest miłość człowieka z powodu jego ludzkiej godności. Stąd miłość przed sprawiedliwością i ponad nią. Miłość nakazuje przyjmować każdego człowieka dlatego, że jest człowiekiem. Chroni to go przed zagubieniem w świecie techniki. Współczesne hasła ,,Tris hagion” : Technika – Nauka – Postęp wyrzuciły ze swych obszarów normy etyczne przeciwstawiając się człowiekowi. ,,Środki techniczne”, którymi dysponuje współczesna cywilizacja, nie tylko kryją w sobie możliwości samozniszczania na drodze konfliktu militarnego, a także możliwości ,,pokojowego” ujarzmienia jednostek, środowisk, całych społeczności i narodów (,,Dives in misericordia” Jan Paweł II). Tak więc prymat etyki przed techniką pragnie zapewnić humanizację człowieka i świata oraz przezwyciężyć zagrożenia technologicznego modelu cywilizacji współczesnej.
Konieczne jest więc organiczne działanie sięgające leczenia przyczyn i usunięcia rabunkowej gospodarki bogactwami naturalnymi, skażenie środowiska, czy ingerencje inżynieryjno – genetyczne w życie ludzkie. To działanie sięgałoby głębiej niż różnorodne ruchy ekologiczne. W ten sposób może zostać odbudowana naturalna więź między człowiekiem a przyrodą oraz upodmiotowienie człowieka w świecie techniki i ekonomii. Ten zaś prymat ducha przed materią wskazuje na moralność jako pierwszą i zasadniczą dziedzinę kultury człowieka. Celem tym jest budowanie ,,nowego człowieka”, ażeby bardziej ,,był”, a nie tylko ,,miał”. Człowiek ma wzrastać w wyniku działań kulturowych, ma realizować się i dopełniać siebie. Podstawowym zadaniem kultury jest wychowanie. W wychowaniu, by bardziej ,,był” chodzi właśnie o to, ażeby człowiek stawał się coraz bardziej człowiekiem otwartym w postawie służby i miłości na drugiego człowieka. W tym papieskim postulowaniu postawy bardziej ,,być” przed więcej ,,mieć” zawiera się cały program personalistycznej koncepcji cywilizacji.

Realizacja tych czterech prymatów : osoba przed rzeczą, etyka przed techniką, miłość przed sprawiedliwością i bardziej ,,być” przed więcej ,,mieć” to rewindykacja praw człowieka. Są to prawa, które wynikają z prawdziwego odczytania niepowtarzalnej istoty ludzkiej. Nie są one tylko jakimś ,,pobożnym życzeniem”, ale są wyrazem rozszyfrowania ,,pełnej prawdy o człowieku”, wyznaczają właściwe perspektywy rozwoju człowieka i choć dokonują się w czasie poprzez odpowiednie działanie, docelowo sięgają ku wieczności.

Gdy więc rodzice przyprowadzają dzieci i młodzież do nauczyciela – profesora, i mówią : zlecamy ci człowieka, ukształtuj go, pomóż mu w tym przejściu od wychowania, kiedy proces podobny do rzeźbienia dłutem przekształci się w samowychowanie. Liczymy na to, że to się stanie w jego życiu. Ufamy tobie, panie profesorze – obyś nie zawiódł.

Niewątpliwie z teorią wychowania łączy się psychologia społeczna, zajmująca się badaniem społecznych uwarunkowań procesów psychicznych i zachowania ludzkiego. Jest ona nauką z pogranicza psychologii i socjologii. Bada między innymi mechanizmy wpływu jednostki na grupę i grupy na jednostkę. Kolejna z nauk szczegółowych psychologii zajmująca się wychowaniem to psychologia wychowawcza, zajmująca się badaniem psychologicznych zagadnień kształcenia np. dobór treści kształcenia i wychowania, proces uczenia się, nabycie umiejętności, zainteresowań, przekonań i postaw. Strona treściowa teorii wychowania wiąże się nieodzownie z etyką (teorią wychowania moralnego) i estetyką (teorią wychowania estetycznego), oraz biologią (teorią wychowania fizycznego).

Tak więc nie trudno zauważyć, jak wszechstronną i interdyscyplinarną jest teoria wychowania. Najtrudniej jest jednak ustalić granice między poszczególnymi teoriami. Nie można zlekceważyć żadnej z nich, aby proces wychowania przebiegał prawidłowo. Wychowanie polega na umiejętnym wywoływaniu zmian w osobowości człowieka i tutaj bardzo ważną rolę będzie odgrywać psychologia wychowania i społeczna, oraz pedagogika społeczna. Jednak aby proces socjologii przebiegał prawidłowo, konieczne jest poznanie rzeczywistości i umiejętności oddziaływania na nią (na tym etapie teorii wychowania, badania socjologiczne będą odgrywały decydującą rolę w faktycznym odbiorze rzeczywistości, a w konsekwencji w  prawidłowych działaniach wychowawczych).

Jednak nawet przeprowadzenie najdokładniejszych badań socjologicznych przy np. nieznajomości psychiki ludzkiej, czy też predyspozycji fizycznych nie będzie gwarantowało sukcesu procesu socjalizacji wychowania. Tak więc interdyscyplinarność teorii wychowania wydaje się być konieczna. Przeprowadzenie badań wyłącznie w zakresie jednej nauki zajmującej się wychowaniem nie jest obiektywne.

Dowodem na to jest ciągły spór o wyznaczenie granic socjologii wychowania. Traktuje się ją, jako dziedzinę z pogranicza socjologii i pedagogiki. Określa się ją socjopedagogiką (to kolejny przykład integracji naukowej do której dążą nauki). Integracja socjologii wychowania z pedagogiką jest uzasadniona ze względu na przedmiot badań tej socjologii szczegółowej. Wszak wychowanie odbywa się zarówno w najbliższej rodzinie, w grupach społecznych i (tutaj ważną rolę będą  odgrywać badania socjologiczne) jak i w instytucjach społecznych, a w szczególności w szkole (w tym wychowaniu najbardziej znaczącą rolę będzie odgrywać pedagogika.

Jak ważne są badania nad wychowaniem może świadczyć zainteresowanie takich klasyków socjologii jak Comte, Marks, czy Spencer. Wkład w socjologię wychowania miał także Durkhaim. W czasopiśmie L’Anee Socjologigue podjął on próbę wyodrębnienia poszczególnych działów socjologii i w dużej mierze zajął się problemem wychowania. Jednak twórcę pierwszego w świecie teoretycznego systemu socjologii wychowania jest Znaniecki.

Wyodrębnienie socjologii wychowania jako nauki szczegółowej dziedziny badawczej socjologii ogólnej zostało uzasadnione ze względu na;

-         dający się wyodrębnić logicznie i empirystycznie jej przedmiot badań

-         rozwijanie badań empirystycznych ukierunkowanych specjalnie na ten przedmiot

-         tworzenie socjologicznej teorii wychowania na podstawie tych badań

To ustalenie „granic” socjologii wychowawczej pozwoliło na oddzielenie jej od innych dziedzin socjologii szczegółowej-socjologii rodziny, miasta, przemysłu a także od innych nauk o wychowaniu –pedagogicznym, psychologii wychowawczej, historii wychowania. Jest to oczywiście odrębność względna.

Mimo wyodrębnienia socjologii wychowawczej jako dziedziny badawczej nadal łączy się ona ściśle z socjologią ogólną, a dokładnie dzieje się to przez wspólne pole badań- społeczeństwo. Wszak wychowanie jest zjawiskiem społecznym przenikającym przez wszystkie struktury i procesy społeczne. Dlatego też rozwój socjologii wychowania jest zależny od rozwoju socjologii ogólnej (to ona dostarcza ogólnych teorii i twierdzeń do badań nad wychowawczych) i tutaj należy znowu zwrócić uwagę na interdyscyplinarny charakter teorii wychowania.

Jaką rolę odgrywa socjologia wychowawcza w konstruowaniu teorii wychowania. Jej zadaniem jest rozwijanie socjologii teorii wychowania poprzez empirystyczne badania nad wychowaniem jako rzeczywistością społeczną. Jako nauka teoretyczna bada ją obiektywnie (taką jaką jest).

Rozróżnia Znaniecki socjologię pedagogiczną i socjologię wychowawczą i określa rolę tej ostatniej …główną funkcją naukową socjologii wychowawczej jest badanie obiektywnie, porównawczo…wyróżnionych rodzai systemów społecznych-stosunków wychowawczych, ról wychowawczych, grup wychowawczych-w różnych społecznościach przeszłych i obecnych w całym świecie…

Tak więc także Znaniecki dostrzega integrację nauk o wychowaniu. Nie wypowiada się jednak w moim odczuciu pozytywnie o pedagogice. Według niego jest ona wiedzą techniczną, podobnie teoria wychowania w pedagogice jest ściśle mówiąc techniką wychowawczą, to jest mniej lub więcej usystematyzowanym zbiorem wiadomości, na którym opiera się praktyka wychowawcza    , układając i stosując plany pedagogiczne.

Zauważa on także, że uogólnienie teoretyczne pedagogiki wynikające z tego, że jest ona dziedziną techniczną organizowane i systematyzowane są przede wszystkim ze względu na doskonalenie i rozwój praktyki, w tym przy pedagogice wychowawczej…

Znaniecki nie tylko oddzielił socjologię wychowawczą jako naukę teoretyczną od pedagogiki jako nauki technicznej i wyróżnił nową dziedzinę socjologii: socjologię pedagogiczną. Dokonał także rozróżnienia drugiego rodzaju wiedz naukowej na teoretyczną i obiektywną. W ramach tego podziału odróżnił on socjologię i socjologię wychowawczą od historii socjologii i socjografii.

Próba usystematyzowania i oddzielenia przez Znanieckiego socjologii wychowawczej od innych nauk dziedzin zajmujących się problematyką wychowania ukazuje nam jak ważne jest ustalenie odrębnego charakteru każdej poszczególnej dziedziny nauki. Każdy osiągnięty stan integracji nauk musi być poprzedzony ich zróżnicowaniem się dla uniknięcia chaosu naukowego. Ze względu na przedmiot badań jakim jest wychowanie i podobieństwo metod jakim posługują się dziedziny zajmujące się teoriami wychowania integracja ich jest nieunikniona i powoduje utratę autonomicznego charakteru. Powoduje ona także ciągły rozwój nauk. Świadczy także o dojrzałości danej nauki poddającej się integracji i samowiedzy, badanej co do odrębności i specyfikacji własnej dyscypliny w odniesieniu do innych nauk…

Według mnie interdyscyplinarna teoria wychowania jest konieczna. Proces wychowania (socjalizacji), jest bardzo złożony, obejmuje on zagadnienia dotyczące między innymi wychowania: umysłowego, moralnego, społecznego, estetycznego i fizycznego. Dlatego też istnieje konieczność współdziałania poszczególnych nauk i dziedzin, aby móc stworzyć całokształt wzorców wychowawczych umożliwiających prawidłowo przebiegające procesy socjalizacji. Integracja wpływa także na rozwój poszczególnych dyscyplin które mogą wymieniać się swoimi wynikami badań i nowymi teoriami na temat wychowania. Takie  działania moim zdaniem będą wywierać pozytywny wpływ nie tylko na ciągłość rozwoju nauk społecznych, ale przede wszystkim na coraz to lepsze rozwiązania problemów wychowawczych i stworzenie nowych bardziej udoskonalonych teorii wychowania..

Literatura:

1.        J. Włodarek  ,  Socjologia wychowania w Polsce. Poznań 1992.

2.        W. Okoń,   Słownik pedagogiczny. Warszawa 1975 .

Jednak od kilku lat naukowcy zajmujący się ADHD zaczynają lepiej rozumieć jego przyczyny i objawy. Odkryto, ze może on mieć podłoże genetyczne. Dzisiejszy pogląd na temat przyczyn ADHD różni się diametralnie od opinii z przed kilku zaledwie lat. Okazuje się, bowiem, że ADHD nie jest zaburzeniem uwagi jako takiej. Spowodowane jest ono raczej nieprawidłowym rozwojem obwodów neuronalnych, odpowiedzialnych za hamowanie i samokontrolę. Brak samokontroli prowadzi do upośledzenia innych ważnych funkcji mózgowych, zasadniczych dla procesów uwagi, w tym także zdolności do rezygnacji z natychmiastowej nagrody na rzecz większej, choć późniejszej gratyfikacji.

W zespole nadpobudliwości ruchowej z deficytem uwagi wyróżnia się dwie podstawowe grupy objawów: Nieuwagę oraz kombinację dwóch rodzajów zachowań – nadaktywnych i impulsywnych. Dzieci są na ogół bardziej aktywne, roztargnione i impulsywne niż dorośli, a przy tym mniej konsekwentne i podatne na wpływy mało istotnych zdarzeń oraz zdominowane przez ludzi bądź przedmioty znajdujące się w bezpośrednim otoczeniu. Im dziecko młodsze, tym mniejszą ma świadomość czasu i tym niechętniej rezygnuje z zachcianek na rzecz przyszłej korzyści. Ale gdy takie zachowanie występują u dziecka znacznie częściej niż u jego rówieśników, są oznaką zaburzenia.

Prawdopodobieństwo pojawienia się ADHD jest, co najmniej trzykrotnie częstsze u chłopców niż u dziewczynek, przypuszczalnie, dlatego, że są oni genetycznie bardziej podatni na zaburzenia układu nerwowego niż dziewczynki. Typowy dla zespołu nadpobudliwości psychoruchowej wzorzec zachowań ujawnia się zwykle między trzecim a piątym rokiem życia, ale pierwsze objawy zaburzenia mogą dać osobie znać w różnym wieku: zdarza się, że stają się one widoczne w późnym dzieciństwie lub wręcz w okresie dorastania. Bardzo wiele osób cierpi na ADHD. Na podstawie licznych badań szacuje się, że na całym świecie zaburzeniem tym dotkniętych jest od 2 do 9.5% dzieci w wieku szkolnym.

Aby pomagać dzieciom (i dorosłym) cierpiącym na to schorzenie, musimy lepiej zrozumieć przyczyny tego zaburzenia. Ponieważ ADHD zaliczany był tradycyjnie do problemów związanych z uwagą, stąd niektórzy badacze wysunęli przypuszczenie, że źródłem tej dysfunkcji jest niezdolność mózgu do filtrowania konkurencyjnych bodźców czuciowych, np. wzrokowych i dźwiękowych. Jednak grupa naukowców pod kierownictwem Josepha A. Sergeanta z Amsterdamu wykazała ostatnio, że dzieci cierpiące na ADHD nie mają z tym kłopotów; przeszkadza im niemożność hamowania impulsywnych reakcji ruchowych na tego typu bodźce. Inni badacze odkryli z kolei odkryli, że dzieci cierpiące na zespół nadpobudliwości psychoruchowej gorzej sobie radzą z przygotowaniem odpowiednich odpowiedzi motorycznych na przewidywane zdarzenia i nie reagują na informacje zwrotne o popełnionych przez siebie błędach. I tak w powszechnie stosowanym teście badających czas reakcji dzieci z ADHD gorzej od innych przygotowują się po włączeniu lampki ostrzegawczej do naciśnięcia jednego z kilku klawiszy na klawiaturze komputera. Poza tym popełniwszy błąd w tego typu testach, nie zwalniają tempa ich wykonywania, co pozwoliłoby im ustrzec się przed dalszymi pomyłkami.

Szukając przyczyn, naukowcy przeprowadzili wiele badań. Na ich podstawie udało się ustalić, które obszary mózgu źle funkcjonują u chorych na ADHD, przyczyniając się być może do powstawania objawów tej choroby. Prace te wykazują, że z zaburzeniem związane są kora przedczołowa, część móżdżku oraz co najmniej dwa spośród pięciu skupisk neuronów znajdujących się w głębi mózgu, objętych wspólną nazwą jąder. Prawa kora przedczołowa bierze udział w „redagowaniu” zachowania, odpowiedzialna jest za odporność na zakłócenia (za koncentrację) oraz za rozwój samoświadomości i poczucia czasu. Jądro ogniste i gałka blada biorą udział w wyłączaniu reakcji automatycznych, co umożliwia korze mózgowej bardziej szczegółową analizę informacji, a także w koordynacji sygnałów czuciowych napływających do różnych jej obszarów. Nie wiadomo, co powoduje, że te struktury mózgowe są mniejsze u osób z ADHD.

Większość naukowców obecnie uważa, że zespół ten jest zaburzeniem poligenicznym – tzn. udział w jego powstaniu ma więcej niż jeden gen. Na przykład prawdopodobieństwo, że rodzeństwo dzieci cierpiących na ADHD będzie chore, jest 5 – 7-krotnie większe niż u dzieci z rodzin nie dotkniętym tym zaburzeniem. Ryzyko wystąpienia tego zespołu u potomka, jeżeli jedno z rodziców cierpi na tę chorobę, dochodzi nawet do 50%.

Powstanie ADHD wiązano też z wpływem czynników pozagenetycznych tj. wcześniactwo, picie alkoholu i palenie papierosów przez matkę w czasie ciąży, urazy mózgu, zwłaszcza uszkodzenie kory przedczołowej. Ale wszystkie te czynniki razem wzięte wyjaśniają nie więcej niż 20 – 30 % wypadków ADHD.

Podsumowując, etnologię podzielić możemy na: czynniki genetyczne, uwarunkowania psychospołeczne, urazy okołoporodowe, alergia pokarmowa, zatrucia np. ołowiem.

Jak to się dzieje, że obserwowane u dzieci cierpiących na ADHD defekty genetyczne i strukturalne mózgu prowadzą do charakterystycznych dla tego zaburzenia objawów? Najbardziej widocznym, a często bardzo uciążliwym dla otoczenia objawem nadpobudliwości jest nadmierna ruchliwość, wyrażająca się w stałym kręceniu się, bieganiu, podskakiwaniu, w zmianach pozycji, niemożności zachowania spokoju – w ciągłym niepokoju psychoruchowym dziecka.

W zabawach dzieci nadpobudliwych przeważa element ruchowy. Dzieci te wolą gonitwy, zawody, siłowanie się, odgrywanie scen z filmów pełnych ruchu, walk i strzałów, niż zabawy wymagające spokoju lub ograniczające ruch poprzez zasady i reguły. W takich sytuacjach dzieci nadpobudliwe przeszkadzają swoim kolegom, odrywają się od zabawy, nie uważają, kręcą się, a często wspólną zabawę porzucają. Ich nadpobudliwość przejawia się również w całym szeregu drobnych ruchów, jak manipulowanie przedmiotami, poprawianie garderoby, szarpanie włosów, czasem ogryzanie paznokci, lub kołnierzyków czy chusteczek do nosa oraz wykonywanie innych ruchów zbędnych w danej chwili. Wzmożone reakcje ruchowe dziecka nadpobudliwego są często następstwem jego nadmiernej pobudliwości emocjonalnej. Emocje i uczucia są siłą napędową działania ludzkiego. U osób zrównoważonych przejawy uczuć są opanowane lub modyfikowane w zależności od oceny sytuacji, w jakiej się pojawiły. Dzieci, a szczególnie te młodsze, nie są jeszcze zdolne do tego rodzaju samodzielnej oceny, a więc i reakcje emocjonalne bywają nie współ mierne do przyczyn wywołujących je. Czynnikiem regulującym są przede wszystkim dorośli, którzy od wczesnego dzieciństwa uczą dziecko hamowania, opanowania reakcji uczuciowych niewłaściwych z punktu widzenia społecznego. U dzieci nadpobudliwych psychoruchowo z różnych powodów nie dochodzi do pełnego zrównoważenia stosunku między reakcjami emocjonalnymi a ich przyczyną. Obserwujemy u nich zachowanie świadczące o nadmiernej pobudliwości emocjonalnej przejawiającej się w postaci wybuchów złości, impulsywnego działania, łatwego obrażania się, płaczliwości, którym towarzyszy nasilona aktywność ruchowa. Zwraca się uwagę na zmienność (labilność) nastrojów przechodzących od radosnego podniecenia do smutku i gniewliwości. Reakcje uczuciowe tych dzieci wskazują na pewną niedojrzałość emocjonalną i odpowiadają reakcjom dzieci znacznie młodszych. Niezrównoważenie emocjonalne i niedojrzałość uczuciowa powodują, że dzieci nadpobudliwe są mało odporne na sytuacje trudne, łatwo zniechęcają się tracą zapał, zaczynają działać w sposób niezorganizowany, porzucają rozpoczęte zadania. Nadpobudliwość przejawia się również w działalności umysłowej dziecka. W tym zakresie obserwuje się objaw, który przez Pawłowa nazwany został „wzmożonym odruchem orientacyjnym” Manifestuje się on kierowaniem przez dziecko uwagi na każdy bodziec płynący z otoczenia.

Obserwować możemy też w pierwszych latach życia dziecka, ż funkcje wykonawcze mają charakter zewnętrzny: próbując zapamiętać zadanie czy starając się rozwiązać problem, dziecko może mówić do siebie na głos (monologizować). W miarę dojrzewania czynność ta ulega uwewnętrznieniu (internalizacja). Funkcje wykonawcze obejmują cztery grupy aktywności umysłowej. Pierwsza to pamięć operacyjna, polegająca na przechowaniu w mózgu informacji, dopóki pracuje on nad zadaniem, nawet, gdy nie istnieje już bodziec stanowiący jej źródło. Takie zapamiętywanie jest niezbędne, aby uświadomić sobie upływ czasu i dla zachowania nastawionego na osiągnięcie celu. U osób cierpiących, na ADHD każda z tych funkcji jest upośledzona.

Druga funkcja wykonawcza to internalizacja monologów. Trzecia z kolei to kontrola emocji, motywacji i stanu pobudzenia. Ostatnia funkcja wykonawcza, rekonstruowanie, to w istocie dwa niezależne procesy; rozkładanie obserwowanych zachowań na składowe i ponownie ich łączenie w nowe, nie nabyte wcześniej w doświadczeniu działanie. To właśnie umiejętność rekonstruowania sprawia, że człowiek jest istotą niezwykle elastyczną i twórczą; dzięki niej potrafi zbliżyć się do celu bez konieczności uczenia się na pamięć wszystkich potrzebnych do tego kroków.

Jeżeli prawdą jest, że przyczyną, ADHD są zaburzenia mechanizmu hamowania zachowania, opóźniające z kolei nabycie zdolności uwewnętrzniania i realizowania czterech opisanych funkcji wykonawczych, to dzieciom z nadpobudliwością możemy pomóc organizując im lepiej środowisko zewnętrzne. Dzieci nadpobudliwe są dziećmi trudnymi, wymagającymi większego wkładu pracy, większej cierpliwości bardziej przemyślanego, konsekwentnego działania dla osiągnięcia pozytywnych rezultatów wychowawczych. Będąc uciążliwe, kłopotliwe, wprowadzają dorosłych w stan zdenerwowania, czasami nawet wyczerpania, wtedy zawodzi samokontrola, a zaczyna się samoobrona przed aktywnością dziecka.

Organizacja życia dziecka z ADHD powinna skupić się na zmianie metody wychowawczej. Wiąże się to z wieloma problemami, gdyż wymaga to od rodziców poświęcenia wiele czasu na pracę z dzieckiem. Najważniejszą rzeczą jest pozytywne wzmocnienie, czyli chwalenie dziecka za spokojną skoncentrowaną pracę i dobre wyniki. Nie rzadko dziecku trzeba towarzyszyć w każdej minucie, angażując go w drobne prace domowe i życie rodziny. Ważną rzeczą jest poświęcanie dziecku czasu, organizowanie zabaw, aktywny wypoczynek. Można dziecko zapisać do klubu sportowego, gdzie będzie miał możliwość wyładowania swojej energii i przebywania w gronie rówieśników. Trzeba pamiętać, że zwracanie uwagi na dziecko tylko w sytuacjach, gdy jest niegrzeczne jest nagrodą za jego niegrzeczność, – bo tylko wtedy rodzice poświęcają mu chwilę uwagi.

Organizacja życia rodzinnego w odniesieniu do dziecka z ADHD dotyczy również jego pobytu w szkole. Właściwe pokierowanie ich aktywnością, wykorzystanie jej dla celów społecznie użytecznych, może dać dobre wyniki wychowawcze. Wciąganie dzieci do współpracy z nauczycielami, umożliwianie im działania, pozwoli zaspokoić ich potrzeby. Dzieci te sprawdzają się w zadaniach typu: organizowanie wycieczki, wykonanie gazetki Itd. Można angażować dziecko w działania ruchowe, gdy tylko to jest możliwe (zetrzyj tablicę, przynieś kredę, rozdaj zeszyty itp.)

Istnieje też leczenie farmakologiczne zespołu nadpobudliwości psychoruchowej. Dzieciom podaje się leki poprawiające zdolność hamowania i regulowania impulsywnych zachowań, np. Ritalin. Działanie tych środków polega na hamowaniu transporterów dopaminergicznych, co daje dopaminie więcej czasu na związanie się z receptorami na docelowych neuronach. Leki te zapewniają poprawę zachowania u 70 – 90% dzieci, z ADHD w wieku powyżej 5 lat.

Proponowany przeze mnie model wskazuje, że leczenie ADHD za pomocą psychostymulatorów a być może i leków przeciwdepresyjnych, w przypadku niektórych dzieci należałoby uzupełnić specjalnym treningiem dla rodziców i nauczycieli, obejmującym naukę skuteczniejszych metod radzenia sobie z problemem behawioralnymi cierpiących na to zaburzenie. Na przykład powinni oni częściej i nie zwłocznie konfrontować dziecko z konsekwencjami jego zachowania, przypominać mu i podpowiadać jak ma postępować, oraz lepiej organizować mu czas, korzystając z rozmaitych pomocy i wskazówek. Zarówno nauczyciele jak i rodzice muszą pomagać dziecku cierpiącemu na ADHD, przewidując za nie wydarzenia, rozkładając jego przyszłe zadania na prostsze, mniej odległe czynności i natychmiast nagradzać malucha. Celem wszystkich tych zabiegów jest eksternalizacja czasu, zasad i konsekwencji mających na celu zrekompensowanie choremu dziecku deficytu wewnętrznych systemów informacji i motywacji.

W przeciągu całego naszego życia właśnie przyjmowane pożywienie bądź jego brak decyduje w bardzo dużym stopniu, czy prawidłowo rozwijamy się fizycznie, czy nasze organizmy są w stanie funkcjonować i czy posiadamy dostateczną ilość energii do spełniania codziennych zadań.

Życie naszych przodków setki tysięcy lat temu było bardo ciężkie, a dieta ich składała się głównie z korzeni, nasion, owoców i jagód. Musieli pokonywać bardzo duże odległości aby znaleźć wodę i  pożywienie, żyli w ciągłym strachu przed atakami ze strony dzikich zwierząt. Ludzie pierwotni aby przeżyć i mieć potomstwo musieli być zdrowi i sprawni fizycznie.

Środowisko, w jakim człowiek żyje, podlega ciągłym i intensywnym zmianom. W dawnych czasach zmiany te zachodziły powoli, obecnie, w związku z intensywnymi procesami uprzemysłowienia miast, powstają nowe warunki i nowe bodźce środowiskowe. W związku z czym organizm człowieka musi się do nich przystosowywać, aby mógł jak najdłużej zachować i utrzymać dobry stan zdrowia.

Współczesne pojęcie zdrowia, podane przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) w 1946 r., oznacza, „że zdrowie to nie tylko nieobecność choroby i niedołęstwa, ale stan dobrego fizycznego, psychicznego i społecznego samopoczucia”.

Zdrowie zależne jest od wielu czynników działających na organizm człowieka, a człowiek powinien wykorzystać możliwości adaptacyjne ustroju i stworzyć warunki dla zachowania zdrowia.

Zdrowie fizyczne dotyczy prawidłowego funkcjonowania organizmu, jego układów i narządów. Natomiast zdrowie psychiczne wiąże się ze zdolnością do prawidłowego rozpoznania uczuć i emocji człowieka, umiejętnością radzenia sobie w trudnych sytuacjach. Zdrowie społeczne natomiast odnosi się do zdrowia zbiorowości ludzkiej, jej rozwoju oraz zdolności przystosowania się do nowych warunków środowiskowych.

Podstawowymi czynnikami wpływającymi i decydującymi o zdrowiu człowieka są:

1. styl życia
2. czynniki środowiskowe
3. czynniki genetyczne
4. opieka zdrowotna

Styl życia , czyli to jak on się odżywia, kondycja fizyczna, praca, nauka,

wypoczynek itp., ma decydujący wpływ na zdrowie człowieka. Jednakże niemniejszą rolę odgrywają czynniki środowiskowe i genetyczne, ponieważ warunki środowiskowe w jakich żyje człowiek podlegają ciągłym zmianom więc układ równowagi między ustrojem człowieka a otaczającym go środowiskiem też się zmienia. Gdy dochodzi do zachwiania tej równowagi prowadzi to do powstawania różnych zaburzeń funkcjonowania organizmu, chorób. Zadaniem służb zdrowia jest udzielanie obywatelom świadczeń medycznych, zarówno w zdrowiu, jak i w chorobie.

Organizm człowieka posiada wiele mechanizmów obronnych i adaptacyjnych, dzięki którym nabywa zdolności do przezwyciężania choroby i łatwiej przystosowuje się do zmienionych przez chorobę warunków życia.  Bardzo ważnym elementem odnowy  lub  poprawy  zdrowia  jest  profilaktyka,  czyli  zapobieganie  chorobom i wypadkom.  W  wyniku  działalności  służb  zdrowia  rozwijane  są  zachowania

zdrowotno – higieniczne, poprzez szerzenie oświaty i wychowania zdrowotnego w szkole, w domu i zakładach pracy. Im bardziej będzie wzrastało uświadomienie zdrowotne ludzi i rozwój form profilaktycznych, tym lepszy będzie stan zdrowia społeczeństwa.

Wpływ czynników środowiska przyrodniczego (czynników meteorologicznych) oraz środowiska społecznego (praca, mieszkanie, żywienie) posiada duży wpływ na stan zdrowia człowieka. Organizm człowieka funkcjonuje sprawnie gdy warunki środowiska przyrodniczego takie jak powietrze, woda i gleby, które są niezbędne dla życia człowieka nie ulegają dużym i szybkim zmianom, zanieczyszczeniom, skażeniom itp. Również czynniki meteorologiczne takie jak temperatura, wilgotność, ruch powietrza, ciśnienie atmosferyczne mają wpływ na organizm i stan zdrowia człowieka.

Jednym z warunków dobrego stanu zdrowia jest odpowiednie odżywianie się. Pokarm traktujemy jako paliwo dostarczające nam energii. Sposób odżywiania się ma istotny wpływ na stan zdrowia. Produkty spożywcze zawierają związki chemiczne podobne do tych, które tworzą organizm człowieka. Związki te, zwane składnikami pokarmowymi, cechują się złożoną budową chemiczną i muszą być poddane w przewodzie pokarmowym rozkładowi czyli trawieniu na związki prostsze które będą przyswajalne przez organizm. Prawidłowe żywienie uważa się za jeden z najważniejszych czynników warunkujących stan zdrowia człowieka. Coraz więcej chorób np.: otyłość, nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, choroby serca itp., które trapią ludność świata ma ścisły związek z odżywianiem. Odpowiednie żywienie stanowi również ważny element w leczeniu niektórych zaburzeń zdrowia. Dieta odpowiednia do potrzeb organizmu, zarówno ważna pod względem energetycznym i zasobna we wszystkie składniki odżywcze takie jak: białko, witaminy, składniki mineralne i in., zapobiega rozwojowi chorób spowodowanych niedoborem lub nadmiarem niektórych składników pożywienia oraz pozwala zachować zdrowie.

Wszystkie pokarmy mają pochodzenie roślinne lub zwierzęce i składają się z białek, soli mineralnych, węglowodanów (cukry i skrobia), tłuszczów i witamin oraz wody. Zapotrzebowanie na produkty spożywcze jest zindywidualizowane, a nadto zróżnicowane ludzi zdrowych i chorych. Każdy powinien poznać swoje indywidualne potrzeby, gdyż nawet uniwersalne zalecenia takie jak np.: że należy jadać jabłka, ponieważ zawierają pektyny, natkę pietruszki ponieważ posiada bogate źródło wit. C, a czereśnie ze względu na wiele wit. B₅ itp., nie mogą być uogólniane.

Białko jest składnikiem wszystkich organizmów także organizmu człowieka. Człowiek musi jeść produkty zawierające białko, by organizm mógł rosnąć i regenerować tkanki. Są one podstawowym materiałem budulcowym ustroju oraz niezbędnym składnikiem do wytwarzania enzymów, ciał odpornościowych. Jego źródłem są zwierzęta i rośliny, są to: mięso, drób, ryby, nabiał, produkty zbożowe, nasiona roślin strączkowych(fasola, bób, groch).Obok białka ważnymi składnikami budulcowymi są sole mineralne (wapń i fosfor), które odgrywają istotną rolę w utrzymaniu we właściwym stanie tkanki kostnej, zębów i krwi, jak również w równowadze sodowo-potasowej organizmu. Równie ważnym źródłem energii w pożywieniu są węglowodany i tłuszcze. Węglowodany to skrobia i cukry zmagazynowane przez rośliny w nasionach i bulwach. Najobfitszymi źródłami węglowodanów są: cukier, przetwory owocowe, słodycze, miód, mąka, chleb, ziemniaki. Bogatszym źródłem energii niż węglowodany są tłuszcze: masło, mięso, smalec, oleje, margaryna. Dostarczają one energii jak i również poprawiają wartości smakowe pokarmów. Ażeby wszystkie procesy wewnątrz-ustrojowe przebiegały prawidłowo, w komórkach muszą się znajdować pewne substancje spełniające rolę regulatorów. Tymi substancjami regulującymi, dostarczanymi w pożywieniu są głównie witaminy. Są  to różnorodne związki chemiczne, występujące zwykle w małych ilościach w produktach pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Witaminy niezbędne są do wzrostu, rozwoju a nawet życia organizmu. Znajdują się najwięcej w płynnym mleku, maśle, surowych owocach i warzywach oraz w chlebie razowym. Do najważniejszych witamin zaliczamy witaminy A,B_1, B_2, C, D.

Wit. A –  występuje w wątrobie, żółtku jaja, margarynie, śmietanie – jako prowitamina

karoten w roślinach (np. marchew)

Wit. B₁ -  występuje w ziarnach zbóż, wątrobie, drożdżach

Wit. B₂ – występuje w mleku, jajach, wątrobie, zielonych częściach roślin

Wit. C -  występuje w owocach i warzywach

Wit. D -  występuje w wątrobie, jajach, mleku, maśle

Witaminy i sole mineralne występują we wszystkich naturalnych źródłach pożywienia i są niezbędne dla zdrowia. Witaminy  pomagają w zdrowym funkcjonowaniu wszystkich narządów wewnętrznych łącznie z nerwami i mięśniami. Obok witamin do substancji  regulujących należą także niektóre związki żelaza, miedzi i inne. Brak np.: żelaza w organiźmie wywołuje anemię, jest ono bowiem konieczne do wytwarzania hemoglobiny  zawartej w krwinkach czerwonych krwi. Niezbędnym składnikiem organizmu jest również woda, której znajduje się najwięcej, dlatego musimy dbać o codzienne uzupełnianie jej niedoborów. Woda znajduje się  w znacznych ilościach we wszystkich artykułach spożywczych. Spożywamy ją w różnych napojach, w formie zup lub czystej postaci.

Odżywianie się jest więc nie tylko warunkiem, ale i przejawem życia. Decyduje ono nie tylko o jego utrzymaniu, ale także o zdrowiu człowieka.

Drugim bardzo ważnym warunkiem dobrego stanu zdrowia oprócz prawidłowego odżywiania się jest aktywność fizyczna. Aktywność fizyczna sprzyja zdrowiu. Ćwiczenia fizyczne odgrywają odgrywają  podstawową rolę w utrzymaniu zdrowia fizycznego i umysłowego. Regularna aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko występowania bólu w klatce piersiowej oraz zawału, przeciwdziała powstawaniu otyłości, która dość często prowadzi do nadciśnienia tętniczego a nierzadko także do cukrzycy. Ćwiczenia fizyczne powodują „przepłukiwanie” tętnic odżywiających mięsień sercowy. Funkcjonowanie serca i płuc, mięśni i stawów, a nawet mózgu można poprawić zwiększając dzienną porcję ćwiczeń fizycznych.

Uprawianie ćwiczeń fizycznych przez dłuższy czas zwiększa wydolność wielu organów np.:

1.  Mięśnie – zwiększenie siły mięśni wiąże się z efektywniejszym wykorzystywaniem

tlenu, co pozwala im dłużej pracować,

2.  Stawy   –  utrzymanie prawidłowej ruchomości stawów zmniejsza ryzyko

wystąpienia ich bolesności i zesztywnienia w starszym wieku,

3.  Serce    –  wydolniejsze serce poprawia krążenie krwi w całym organiźmie,

4.    Płuca  –  wzmożona praca płuc pozwala zwiększyć ilość pobieranego tlenu,

1. Skóra    – wzmożony przepływ krwi przez naczynia skórne sprawia, że wygląda

zdrowo.

Racjonalne ćwiczenia fizyczne, ruch na świeżym powietrzu oraz uprawianie dyscyplin sportowych przyczyniają się do podniesienia zdolności do pracy oraz stanowią istotny czynnik hartujący organizm. Pod wpływem ćwiczeń fizycznych i ruchu na świeżym powietrzu przyspiesza się przemiana materii, lepsze staje się przyswajanie pokarmów, szybciej rozwijają się mięśnie, co w sumie daje lepszą kondycję fizyczną. Z kolei dobra kondycja fizyczna sprzyja występowaniu pozytywnych cech charakteru, jak odwaga, zdyscyplinowanie, wytrwałość, umiejętność współżycia i współdziałania w zespole. Sprawność fizyczna nie oznacza tego samego co sportowy wyczyn, jest to umiejętność pokonywania wysiłku fizycznego związanego codziennymi czynnościami, przy jednoczesnym zachowaniu rezerwy energii uruchamianej w razie nagłej, nieoczekiwanej potrzeby.

Zatem, jeśli trzymamy się zdrowej diety i mamy sprawne ciało, mamy ogólnie lepsze samopoczucie. Nasz umysł jest aktywniejszy, a my sami lepiej śpimy, lepiej radzimy sobie ze stresem i jesteśmy odporniejsi na choroby. Nie ulega żadnej wątpliwości, że stymulacja ruchowa przyspiesza rozwój motoryczny oraz, że ruch przyczynia się do prawidłowego rozwoju funkcji i struktur naszego organizmu. Nie tylko odpowiedni poziom aktywności ruchowej, lecz także zapewnienie odpowiednich składników energetycznych warunkuje utrzymywanie się wysokiej wydolności organizmu. Zdolność sprawnego zaopatrywania tkanek w tlen oraz utrzymywanie się w nich wysokiego ciśnienia tlenu są ważne dla efektywnego wykonywania pracy fizycznej i umysłowej jak również dla ogólnego stanu zdrowia organizmu. Rodzaj i ilość pożywienia łącznie z płynami, wpływa nie tylko na stan zdrowia ale także na sposób znoszenia i wykonywania aktywności fizycznej, są niezbędne i wpływają na prawidłowy rozwój i zdrowie człowieka.

I  CEL ODŻYWIANIA SIĘ

Jedną z najbardziej znamiennych cech każdego żywego organizmu, a więc i organizmu człowieka, jest stała odnowa komórek i tkanek. W okresie młodości, wzrostu i rozwoju chodzi również o przyrost. Musi więc organizm otrzymać z zewnątrz składniki, które by zastąpiły zużyte i wydalone części tkanek i stanowiły materiał budulcowy dla nowych tkanek i płynów ustroju.

Człowiek w każdym okresie życia porusza się, wykonuje wiele codziennych czynności, a także pracę. Odbywa się to kosztem energii wytworzonej w samym organizmie, przy czym materiały, z których ta energia zostaje uwolniona, muszą być wprowadzone z zewnątrz. Z tych samych źródeł powstaje energia cieplna niezbędna dla utrzymania stałej temperatury ciała. Wreszcie wszystkie przemiany zachodzące w organizmie, zarówno wytwarzające energię, jak i prowadzące do odbudowy, muszą być regulowane. Rolę regulatorów spełniają ściśle określone substancje. Tak więc organizm człowieka stale musi czerpać z zewnątrz materiały niezbędne dla jego wzrostu, rozwoju i prawidłowego przebiegu wszelkich przemian – musi się odżywiać.

Pełne zaspokojenie tych potrzeb, inaczej mówiąc – prawidłowe żywienie, jest jednym z podstawowych warunków zdrowia.

II  WPŁYW ŻYWIENIA NA ROZWÓJ I ZDROWIE

Wzrost i rozwój człowieka, jego zdrowie, sprawność fizyczna i tak zwane samopoczucie wynikają w dużej mierze ze sposobu odżywiania się. Potwierdzają to zarówno praktyka, jak i badania naukowe. Przejawem troski o zdrowie człowieka jest więc między innymi dążenie do zapewnienia mu pełnowartościowego pożywienia. Nie polega to jednak wyłącznie, jak sądzą niektórzy, na dostarczaniu odpowiedniej ilości artykułów spożywczych. Równie ważna jest ich jakość oraz umiejętne wykorzystanie. Na podstawie dotychczasowych wyników badań naukowych stwierdzono, że nieprawidłowe żywienie jest przyczyną wielu schorzeń przemiany materii, na przykład miażdżycy i otyłości. Wadliwym żywieniem spowodowane są również próchnica zębów oraz inne schorzenia, których przyczyny występowania nie były dotąd znane. Racjonalne żywienie człowieka nabiera obecnie szczególnego znaczenia i przywiązuje się doń coraz większą wagę – zwłaszcza w zapobieganiu schorzeń. Dlatego istnieją specjale placówki naukowo-badawcze, których zadaniem jest ustalenie na podstawie badań naukowych zasad prawidłowego żywienia.

III  ROZWÓJ NAUKI ŻYWIENIA

Naukowe podstawy żywienia człowieka zostały stworzone stosunkowo niedawno. Źródeł tej gałęzi wiedzy należy szukać w kucharstwie. Znany filozof grecki Hipokrates (około 460 – 377 p.n.e.) zalecał różne pokarmy, jako środki lecznicze w chorobach, przypuszczając, że sposób odżywiania wywiera wpływ na stan zdrowia człowieka. Ze starych kronik i zapisków dowiadujemy się, że np. Egipcjanie na 1500 lat p.n.e. zalecili spożywanie wątroby w wypadku schorzenia oczu zwanego „kurzą ślepotą” (złe widzenie o zmroku), a niestrawność leczyli środkami wymiotnymi i przeczyszczającymi.

Podobnych obserwacji, nie opartych jeszcze na naukowych podstawach, dokonywano w okresie średniowiecza i aż do końca XVIII wieku. W tym bowiem czasie francuski uczony A. L. Lavoisier (1743 – 1794), przeprowadzając badania i doświadczenia na zwierzętach i ludziach, stwierdził, że przyjęte przez organizm pożywienie ulega spaleniu. Zużywa się przy tym tlen oraz wytwarza dwutlenek węgla i woda, a organizm człowieka uzyskuje w ten sposób niezbędne ilości energii wyrażanej zazwyczaj w kaloriach.

Tak więc nauka żywienia została zapoczątkowana jako kalorymetria. Kierunek ten utrzymał się bardzo długo i dzisiaj jeszcze odgrywa decydującą rolę. Na podstawie licznych i wszechstronnych badań stwierdzono jednak, że pożywienie składa się z szeregu składników o różnej budowie i spełniających wielorakie i ważne dla żywego organizmu funkcje. Dlatego dla pełnej oceny pożywienia nie wystarcza jedynie stwierdzenie jego wartości energetycznej (kalorycznej). Niezmiernie istotna dla rozwoju nauki żywienia człowieka jest analiza składu chemicznego pożywienia, a zwłaszcza określenie ilości i jakości białka, tłuszczów, cukrów (węglowodanów), a ponadto witamin, składników mineralnych i innych. Większość badań z tego zakresu, zapoczątkowana w końcu XIX wieku, przeprowadzona została już w naszym stuleciu.

Odzwierciedleniem szybkiego rozwoju nauki żywienia są liczne czasopisma naukowe i popularnonaukowe wychodzące w wielu krajach oraz publikacje książkowe z tego zakresu. Jak istotne stało się zagadnienie racjonalnego żywienia człowieka świadczy fakt, że w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych powołano specjalną jednostkę tj. Organizację Rolnictwa i Wyżywienia (tzw. FAO), która zajmuje się przede wszystkim rozwiązywaniem zagadnień wyżywienia ludności świata.

IV  SKŁADNIKI I ROLA POŻYWIENIA

Określenie składu naszego pożywienia stało się możliwe dzięki rozwojowi chemii i stosowanych przez nią metod analitycznych. Poznanie roli jaką spełniają poszczególne składniki pożywienia, zawdzięczamy biologii i fizjologii, a ostatnio również biochemii, która zajmuje się badaniem przemian zachodzących w żywym organizmie. Wielką pomocą w tym zakresie były doświadczenia przeprowadzone na zwierzętach. Dzięki tym badaniom przekonano się, że w żywym organizmie przebiega tysiące różnorodnych i bardzo skomplikowanych przemian, objętych nazwą przemiany materii, które nigdy, nawet podczas snu, nie ustają w żywym organizmie. Za pomocą odpowiednich badań i obliczeń możemy określić wielkość przemiany materii, wyrażając ją w kaloriach na jedną godzinę i na jeden kilogram ciężaru ciała. Wielkość przemiany materii (a więc i ilość kalorii) zależy od wielu czynników, m.in. od ciężaru ciała, wzrostu, wieku, płci, klimatu, ilości i jakości spożytego posiłku, rodzaju, charakteru i ilości wykonywanej pracy itp.

Na podstawie wielkości przemiany materii można obliczyć zapotrzebowanie kaloryczne dla poszczególnych ludzi (patrz tabela na str. 9).

Pokrycie zapotrzebowania kalorycznego nie wystarcza jednak do prawidłowego funkcjonowania organizmu, musi on otrzymywać w pokarmach w odpowiednich ilościach i proporcjach inne jeszcze niezbędne składniki. Należą do nich przede wszystkim białka, tłuszcze, węglowodany, witaminy i składniki mineralne, przy czym istotna jest nie tylko ich ilość, ale także jakość i wzajemne proporcje.

Białka są to skomplikowane związki chemiczne, stanowiące zasadniczy niezbędny element budowy każdej komórki. Z białek organizm buduje nowe lub odnawia zużyte komórki, hormony, enzymy (inaczej frementy), ciała odpornościowe. Pożądane jest aby źródłem białka w naszym pożywieniu były różne produkty, zarówno pochodzenia roślinnego jak i zwierzęcego, wówczas bowiem wysoka jest wartość biologiczna białka. Zapotrzebowanie organizmu człowieka na białko waha się w pewnych granicach. I tak człowiek dorosły potrzebuje od 0,4 do 1,2 g białka na 1 kg ciężaru ciała. U dzieci i młodzieży zapotrzebowanie zwiększa się znacznie (dwu-, trzykrotnie), gdyż w okresie wzrostu i rozwoju białko zużywane jest również do budowy nowych komórek i tkanek. Zapotrzebowanie na białko wzrasta również u kobiet w okresie ciąży i karmienia piersią, gdyż pewna część białka zostaje zużyta na rozwój płodu i wytworzenie mleka. Głównym źródłem białka pochodzenia zwierzęcego są: mięso, ryby, sery i mleko, zaś źródłem białka pochodzenia roślinnego głównie nasiona roślin strączkowych.

Tłuszcze są składnikami o najwyższej wartości kalorycznej. Dodatek tłuszczu pozwala na podniesienie wartości kalorycznej pożywienia bez zbytniego zwiększania jego objętości, co ma duże znaczenie dla osób pracujących fizycznie, których zapotrzebowanie kaloryczne jest szczególnie wysokie. Najcenniejsze biologicznie są tłuszcze zwierzęce (zwłaszcza masło), gdyż zawierają one witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (np. A, D, E). Głównym źródłem tłuszczu w naszym pożywieniu są: smalec, oleje jadalne, masło. Przeciętnie przyjmuje się, że dzienne spożycie tłuszczu powinno wynosić 70 do 120 g. Pożądane jest, aby w pożywieniu człowieka występowały zarówno tłuszcze pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego, te ostatnie bowiem zawierają większe ilości tzw. nienasyconych kwasów tłuszczowych (linolowy, linolenowy i archaidowy), koniecznych do normalnego przebiegu procesów życiowych. Ich brak może powodować poważne schorzenia, m.in. choroby skóry i włosów. Tłuszcze pochodzenia zwierzęcego należy spożywać w umiarkowanej ilości, gdyż nadmierne ich spożywanie ma duży wpływ na zdrowie człowieka, powodując wzrost poziomu cholesterolu.

Węglowodany (cukrowce) są głównym źródłem energii. Występują one przeważnie w produktach roślinnych. Typowym przedstawicielem węglowodanów jest skrobia (składnik ziaren zbóż, bulwy ziemniaka). Do węglowodanów zalicza się także błonnik, który działa mechanicznie na ścianki jelit wpływając dodatnio na przesuwanie się pokarmu i przyczyniając się do wytworzenia odpowiedniej konsystencji treści pokarmowej w jelitach. Źródłem węglowodanów w naszym pożywieniu są przede wszystkim ziemniaki, przetwory zbożowe i cukier. Dzienne zapotrzebowanie człowieka na węglowodany wynosi przeciętnie około 450 g i zależy w dużym stopniu od naszej aktywności fizycznej.

Zarówno białko, jak i tłuszcze oraz węglowodany będą prawidłowo wykorzystane, jeśli zachowana będzie między nimi odpowiednia proporcja. Na rysunku przedstawiono schematycznie ilości składników i ich wartość kaloryczną w spożywanym przez człowieka pożywieniu.

itaminy są to złożone związki chemiczne, bardzo potrzebne ludzkiemu organizmowi, który jednak nie jest w stanie ich sam wyprodukować.

Mikroelementy, albo pierwiastki śladowe, są to pierwiastki chemiczne, bez których życie było by niemożliwe, zatem stale trzeba uzupełniać ich niedobór spowodowany poceniem się, wydalaniem moczu czy krwawieniem.

Gdyby ktoś zachował dietę składającą się z właściwych ilości tłuszczów, węglowodanów, białek i wody, ale całkowicie pozbawioną witamin i mikroelementów, musiałby umrzeć, być może w ciągu kilku miesięcy.

Rozróżniamy dwie główne grupy witamin. Pierwsza grupa to witaminy A, D, E i K, które są rozpuszczalne w tłuszczach, w związku z czym występują najczęściej w pokarmach zawierających tłuszcz, jak jaja, masło i mleko. Zazwyczaj organizm odkłada sobie zapasy tych witamin – przede wszystkim w wątrobie. Dobrze odżywiony człowiek przeżyje wiele miesięcy nie spożywając witaminy A bez żadnych objawów chorobowych.

Zapotrzebowanie organizmu na poszczególne witaminy jest niewiarygodnie małe. Na przykład mężczyzna potrzebuje jedynie 0,0005 g witaminy A (retinolu) dziennie. Dzienne zapotrzebowanie na wiele mikroelementów jest jeszcze mniejsze, ale trzy z nich – wapń, żelazo i jod – zwykle nie są spożywane w dostatecznych ilościach. Taki niedobór witaminy lub pierwiastka śladowego może prowadzić do poważnych chorób. Leczenie polegające na podaniu tabletek zawierających witaminy lub pierwiastki śladowe sprawi, że objawy ustąpią po kilku godzinach, ale powikłania pozostają. Na przykład brak witaminy D prowadzi do krzywicy (kości są miękkie), która może spowodować nieodwracalne uszkodzenia. Zbyt duża dawka witamin również nie jest obojętna dla zdrowia. Dotyczy to zwłaszcza tych witamin, które organizm odkłada w większych ilościach. Na przykład nadmierne spożywanie witaminy A może prowadzić do zgonu. Najpierw pojawia się bolesna opuchlizn, wysypka i wypadają włosy, potem powiększa się wątroba i śledziona. Przedawkowanie pierwiastków śladowych występuje raczej rzadko, ponieważ organizm pozbywa się zbędnych ilości. Jednakże nadmiar soli – połączenia pierwiastków sodu i chloru – może być niebezpieczny dla osób z nadciśnieniem, ponieważ stanowi zbyt duże obciążenie dla serca.

Tablica najważniejszych witamin, ich źródła i znaczenie dla organizmu.

Witaminy B₁, B₂, B₁₂ i niacyna tworzą najważniejszą część witaminy

B – complex.

Zestawienie ważniejszych pierwiastków śladowych (mikroelementów). Swoją nazwę zawdzięczają  temu, że występują w organizmie w niewielkich (śladowych) ilościach.

V  DODATKI DO PRODUKTÓW SPOŻYWCZYCH  –

pożyteczne czy szkodliwe?

Większość produktów spożywczych zawiera składniki dodatkowe. I chociaż wielu ludzi sprzeciwia się ich stosowaniu, w nowoczesnym przemyśle spożywczym odgrywają one ogromną rolę.

Do produktów spożywczych dodaje się często substancje, zarówno pochodzenia naturalnego jak i syntetyczne, które umożliwiają ich dłuższe przechowywanie, wzbogacając je o dodatkowe wartości odżywcze, ułatwiają proces przetwarzania oraz podkreślają smak, kolor, zapach, konsystencję lub wygląd produktu.

Wielu ludzi opowiada się za zaprzestaniem stosowania większości substancji stabilizujących szczególnie modyfikujących wrażliwość narządów zmysłów. Uważa się, że żywność przetworzona nie powinna stanowić tak dużej części naszej diety i należy ograniczyć jej spożycie na rzecz produktów pochodzenia naturalnego, pozbawionych substancji stabilizujących, obniżających jakość i wartości odżywcze produktu.

Wiadomo, że wiele substancji koloryzujących i konserwujących oznaczonych numerem E może powodować problemy zdrowotne. Alergie, astma, zaburzenia pracy żołądka, nadpobudliwość – szczególnie u dzieci – związane są bezpośrednio ze stosowaniem składników dodatkowych. Uważa się, że składniki dodatkowe mogą być nawet przyczyną znacznie poważniejszych problemów zdrowotnych, a w niektórych krajach wprowadzono zakaz stosowania pewnych ich rodzajów.

VI   Podsumowanie

Ludzkie ciało można porównać do skomplikowanego mechanizmu, którego niezawodne funkcjonowanie zależy m.in. od odpowiedniego utrzymywania właściwej diety.

Głównym czynnikiem determinującym zdrowie człowieka jest styl i tryb życia, a więc i odżywianie się. Szczególnie w okresach dużej wrażliwości organizmu ludzkiego niezbędna jest właściwa dieta. Kobiety w ciąży, karmiące matki, dzieci w okresie niemowlęcym, przedszkolnym oraz w okresie pokwitania powinny odżywiać się prawidłowo, dostarczając organizmowi właściwe ilości niezbędnych składników odżywczych. Bardzo ważne jest również to by noworodek był karmiony mlekiem matki. Mleko matki zawiera bowiem wszystkie składniki niezbędne do prawidowego rozwoju dziecka i pozbawione jest szkodliwych substancji występujących w wysokoprzetworzonych pokarmach zastępczych.

Coraz więcej jest dowodów naukowych na to, że obecny styl życia nie jest dla nas całkiem odpowiedni. Ciało ludzkie może funkcjonować lepiej, dłużej być zdrowe i łatwiej znosić choroby, jeśli człowiek zmieni swoje zwyczaje. Przede wszystkim trzeba zrezygnować z tych przyzwyczajeń, które zdaniem ekspertów na pewno są przyczyną szerzących się chorób. Należy utrzymywać ciało w dobrej kondycji, aby dłużej i lepiej nam służyło. Zdrowe ciało i pozytywne nastawienie do życia, sprawią, że łatwiej poradzimy sobie z napięciami i troskami współczesnej egzystencji. Badania naukowe będą dostarczać coraz to nowych danych na temat tego, co jest dla nas dobre, a co nie, już teraz jednak zebraliśmy olbrzymią ilość informacji o tym, co robić, by żyć zdrowiej, dłużej i szczęśliwiej.

To nie jest przesada, że „jesteś tym, co jesz”. Ciało ludzkie jest zbudowane dokładnie z tych samych substancji, które człowiek przyjmuje w pożywieniu. Jeśli chcesz mieć zdrowe ciało, dostarczaj mu zdrowego pożywienia.

Środowisko atmosferyczne, zwane atmobiosferą, ma dla nas szczególne znaczenie, jest bowiem zbiornikiem tlenu, niezbędnego dla podtrzymania procesów życiowych oraz źródłem wielu bodźców klimatycznych – termicznych, fotochemicznych, elektrycznych, chemicznych, mechanicznych i innych, zróżnicowanych przestrzennie i czasowo.

Środowisko cechuje się stosunkowo największą zmiennością. Żyjemy niejako na dnie wielkiego, burzliwego oceanu powietrznego, zmieniającego swój stan fizyczny z dnia na dzień,        a nawet z godziny na godzinę wraz ze zmianami sytuacji pogodowych. Zmienność środowiska atmosferycznego kształtuje się w wyniku współdziałania wielu czynników: meteorologicznych, kosmicznych, geograficznych – w tym także modyfikującego wpływu powierzchni ziemi, zróżnicowanej pod względem rodzaju podłoża i gleby, rzeźby terenu i szaty roślinnej oraz wpływu wód powierzchniowych i wgłębnych. Przyczyną zmian zachodzących w środowisku jest także gospodarcza działalność człowieka, zwłaszcza rozwój urbanizacji, przemysłu                        i motoryzacji, które są główną przyczyną wzrastającego zanieczyszczenia powietrza, wód                   i pogarszającego się przez to stanu higienicznego biosfery.

Nowoczesne badania środowiska stają się coraz bardziej wszechstronne, obejmując coraz szerszy zespół czynników, kształtujących lub modyfikujących właściwości fizyczne, chemiczne        i biologiczne ziemskiej biosfery. Oprócz podstawowych czynników jak temperatura i wilgotność powietrza, prędkość wiatru, nasłonecznienie i natężenie promieniowania słonecznego, zapylenie oraz gazowe zanieczyszczenie i domieszki powietrza obecnie coraz częściej bada się także parametry elektroklimatu np. jonizację powietrza i natężenie pól elektromagnetycznych, uwzględnia się także parametry akustyczne – hałas i wibrację.

Zmiany warunków środowiska atmosferycznego mają najczęściej charakter lokalny spowodowane np. zwiększoną emisją zanieczyszczeń na danym terenie. Zaznaczają się jednak także i zmiany o charakterze powszechnym, które dotyczą wszystkich mieszkańców ziemi. Ostatnie badania naukowe wykazały ogromny wpływ zanieczyszczeń min. pochodzących                ze spalin samolotów odrzutowych na warstwę ozonu w wyższych partiach atmosfery co powoduje znaczną redukcję tej warstwy a w dalszej kolejności poważne następstwa w postaci zmian bioklimatu  na całej powierzchni naszej planety.

I. Klimat i bioklimat

Prawami rządzącymi środowiskiem atmosferycznym – jego krótko i długoterminowymi zmianami, pogodą i klimatem zajmuje się meteorologia. Jeśli zaczynamy badać wpływy pogody              i klimatu na organizm człowieka to wkraczamy w dziedzinę biometeorologii. W biometeorologii wyodrębniono badania bezpośredniego i pośredniego oddziaływania warunków atmosferycznych na organizm człowieka (zajmuje się tym meteorofizjologia i meteoropatologia) oraz badania wpływu biologicznego różnych typów klimatów, występujących na kuli ziemskiej (klimatofizjologia, klimatoterapia i geografia medyczna).

Pogoda

Pogoda oznacza stan fizyczny atmosfery w danym momencie na określonym obszarze. Z tym pojęciem w naszych warunkach geograficznych kojarz się poczucie jej zmienności                           i krótkotrwałości. Pogoda jako stan fizyczny atmosfery określana jest przez zespół wartości różnych czynników (ciśnienie powietrza, promieniowanie słoneczne, cieplne, nasłonecznienie                i zachmurzenie, temperatura i wilgotność powietrza, prędkość wiatru, rodzaj i wielkość opadów atmosferycznych, zanieczyszczenie powietrza, zjawiska elektryczne itp.

Klimat

Pod tym pojęciem należy rozumieć przeciętny stan atmosfery typowy dla danego regionu                w poszczególnych sezonach i porach roku. W taki ujęciu klimat opisuje się na podstawie wieloletnich  danych obserwacyjnych. W innym ujęciu klimat definiowany jest jako przebieg pogód, typowy dla danego regionu, wyrażający się w częstości i prawidłowości występowania różnych sytuacji pogodowych w przebiegu rocznym.

Warunki klimatyczne na kuli ziemskiej są zróżnicowane w bardzo szerokim zakresie. Na kształtowanie się tych różnic wpływ ma wiele czynników: położenie geograficzne (wyróżnia się klimaty zimny, umiarkowany, tropikalny), wysokość wzniesienia danego terenu nad poziom morza (klimat nizinny i górski), odległość od mórz i oceanów (klimat kontynentalny                         i nadmorski), modyfikujący wpływ zespołów roślinnych (klimat leśny), działalność gospodarcza człowieka (klimat miast). Na zróżnicowanie tych warunków w znacznym stopniu wpływa także urozmaicona rzeźba terenu (klimat lokalny).

Bioklimat

Jest to zespól czynników atmosferycznych, które działają pobudzająco na receptory zmysłowe człowieka (definicja stworzona już w końcu XIX wieku przez niemieckiego klimatologa A. Humboldta). W dzisiejszych czasach to także możliwość niespecyficznego, ogólnoustrojowego oddziaływania czynników środowiskowych. Określenia tego używamy zawsze chcąc ocenić warunki klimatyczne w aspekcie ich biologicznego oddziaływania na człowieka i inne organizmy żywe.

II. Czynniki  i  procesy  pogodotwórcze

Atmosfera  ziemska

Procesy meteorologiczne i zjawiska kształtujące pogodę zachodzą w dolnej warstwie atmosfery (troposfera), i w naszej szerokości geograficznej sięgającej do około 12 km wysokości. Atmosfera ziemska stanowi zbiornik tlenu niezbędnego dla wszystkich organizmów żywych w procesie oddychania oraz zbiornik dwutlenku węgla wykorzystywanego przez rośliny w procesie fotosyntezy. Spełnia także rolę selektywnego filtra, równoważnego 90 cm warstwie ołowiu, chroniącego mieszkańców ziemi przed szkodliwym promieniowaniem kosmicznym                i krótkofalowego promieniowania słonecznego. Pełni ponadto rolę osłony chroniącej ziemię przed odpływem ciepła w przestrzeń kosmiczną zapewniając w ten sposób odpowiednie warunki dla życia w biosferze ziemskiej. W wyniku zachodzących procesów meteorologicznych                     i zmiennych zjawisk pogodowych atmosfera stanowi wciąż pulsujące źródło różnych bodźców – termicznych, fotochemicznych, optycznych, akustycznych, elektrycznych, chemicznych, mechanicznych i innych, oddziaływujących stale ze zmiennym natężeniem na organizm człowieka.

Bodźce te wywołują w organizmie człowieka wiele zmian czynnościowych, metabolicznych           i morfologicznych, inicjują procesy biochemiczne, przyczyniające się w końcowym efekcie do wzmożenia naturalnej odporności ustroju i wpływają dodatnio lub ujemnie na psychikę oraz samopoczucie człowieka.

Czynniki pogodotwórcze

ciśnienie powietrza – w ujęciu fizycznym jest to siła działająca na jednostkę powierzchni. Średnia, wieloletnia wartość ciśnienia dla Europy wynosi około 1013 milibarów. Ciśnienie powietrza wzrasta wraz z wysokością – około 8 mm Hg na każde 100 m wzniesienia. Zmienia się także w zależności od temperatury i wilgotności powietrza. Równolegle ze zmianami ciśnienia powietrza atmosferycznego zmienia się ciśnienie cząsteczkowe tlenu. Niedobór tlenu       w powietrzu wpływa na przebieg czynności układu oddechowego organizmów

czynniki solarne i zachmurzenie – nasłonecznienie, natężenie promieniowania słonecznego wpływają w sposób obiektywny na zmiany aktywności biologicznej  i samopoczucia człowieka. Ilość energii słonecznej, przenikającej do powierzchni ziemi, do naszej biosfery, zmienia się             w szerokich granicach, w zależności od wysokości słońca nad horyzontem ale również od warunków pogodowych związanych ze stopniem pokrycia nieba chmurami. Atmosfera staje się także mniej przezroczysta im bardziej jest zanieczyszczona. Badania natężenia promieniowania słonecznego wykazują, że w silnie zanieczyszczonych rejonach przemysłowych straty                      w dopływie energii promieniowania słonecznego dochodzić mogą nawet do kilkunastu,                  a w wyjątkowo niekorzystnych warunkach, nawet do kilkudziesięciu procent. Straty te dotyczą najcenniejszej części promieniowania mianowicie promieniowania nadfioletowego.

czynniki termiczne – temperatura powietrza, jego wilgotność i ruch (prędkość wiatru) wraz                 z promieniowaniem cieplnym (podczerwonym) słonecznym i pochodzącym z innych źródeł kształtują łącznie warunki termiczne środowiska atmosferycznego.

a)temperatura powietrza – skrajne wartości na kuli ziemskiej notowane są w granicach +60^oC na pustyniach tropikalnych oraz –80^oC na podbiegunowym lądzie Antarktydy. Większe zmiany temperatury powietrza np. nagłe ochłodzenie lub ocieplenie nawet               o kilka stopni stanowią silny bodziec, wymagający przystosowania się organizmu do nowych warunków.

b)     wilgotność powietrza – jako optymalną wilgotność powietrza przyjmuje się wartości         30—70%. Wysoka wilgotność powietrza (powy­żej 85%), przy wysokiej jego temperaturze (+25°C), stwarza uciążliwe warunki termiczne dla człowieka, okre­ślane jako stan parności. Przy wysokiej temperaturze po­wietrza, przekraczającej 26—27°C, człowiek zaczyna się intensywnie pocić, tzn. oddawać nadmiar ciepła. Pot pa­ruje szybko                       i ochładza skórę, gdy powietrze jest suche, natomiast jego parowanie jest utrudnione w warunkach dużej wilgotności powietrza. Zawar­tość wody w atmosferze waha się średnio od 2% objętości w średnich szerokościach geograficznych do około 4% objętości                w gorącej strefie między zwrotnikowej. Większą wilgot­nością powietrza cechują się regiony wybrzeża mórz i oceanów.

c)ruch powietrza – przemieszczającego się w wyniku różnic w poziomym rozkładzie ciśnienia powietrza, nazywa­my wiatrem. Wiatr współdziała w kształtowaniu warunków termicz­nych odczuwalnych  przyspiesza bowiem oddawanie ciepła z organizmu człowieka przez unoszenie (konwek­cję) i przez parowanie. Silny wiatr jest bodźcem mechanicznym. Odczuwamy go w postaci oporu powietrza, gdy idziemy „pod wiatr”. Dodać należy, że umiarkowanie silny wiatr (5—10 m/s), działając zwłaszcza na obnażone części ciała człowieka, spełnia też pozytywną rolę mikromasażu skóry i w ten sposób przyczynia się do usprawniania mechanizmów termoregulacji ustroju. Jako przykład wskazać można warunki plaż nadmorskich. W zahartowaniu organizmu, które zdobywamy podczas wczasów nadmorskich, swój udział ma niewątpliwie również wspomniany mikromasaż obnażonej skóry pod działaniem wiatru.

warunki higieniczne powietrza – zanieczyszczenia i domieszki atmosfery występują  w  postaci gazów, substancji ciekłych oraz cząstek ciał stałych – pochodzenia mineralnego bądź organicznego. Gazy i niektóre ciała stałe, np. sole pochodzenia mor­skiego, rozpuszczalne są             w wodzie w kontakcie     z kropel­kami chmur i mgły tworzą zatem roztwory – cząsteczki ciekłe aerozolu. Wśród substancji zanieczyszczających powietrze są też pary niektórych związków chemicznych, które po skropleniu tworzą również cząsteczki ciekłe aerozolu. W wyniku zawartości pary wodnej w powietrzu higroskopijne cząsteczki aerozole pochłaniają wilgoć                 i zwięk­szają swe rozmiary. Również w wyniku zderzania się i łączenia cząstek – w procesie ich agregacji i koagu­lacji – przemieniają się  w większe krople i ziarna areozolu, które nie są już zdolne do utrzymywania się w po­wietrzu i opadają. W ten sposób, między innymi, przebie­ga proces samooczyszczania się atmosfery. W skład aerozolu atmosferycznego wchodzi:

1)      aerozol pochodzenia naturalnego

a)      nieorganiczny – pyły z powierzchni lądowych i po­chodzenia morskiego, pyły i gazy wulkaniczne, pyły kos­miczne;

b)      organiczny – różne cząsteczki roślinne lub zwie­rzęce (włosy, pióra, sierść, włókna, łuski), zarodniki roślin niższych, pyłki kwiatowe roślin wyższych.

2)      aerozol biologiczny – mikroorganizmy (aeroplankton), wirusy, bakterie. Wirusy i bakterie występują w powietrzu przez cały rok. Sprzyjające warunki do rozwoju tych mikroorganiz­mów występują wówczas, gdy powietrze jest bardziej wilgotne i niezbyt chłodne, a ograniczone jest działanie bakteriobójcze i bakteriostatyczne krótkofalowego promieniowania słonecznego nadfioletowego. Epidemie grypy występują stąd najczęściej na jesieni i wczesną wiosną lub w zimie  podczas okresów odwilży.

3)      aerozol pochodzenia antropogenicznego — obejmuje dymy i pyły różnego pochodzenia, głównie przemysłowe­go, a także gazy i pary, które w kontakcie z parą wodną                   w procesach kondensacji i parowania przekształcają się w cząsteczki aerozolu. Aerozol ten powstaje w coraz większych ilościach w wyniku gospodarczej działalności człowieka. Zakłady przemysłowe emitują do atmosfery ogromne ilości pyłów. Współdziałają w tym produkty spalania paliw w celach ogrzewczych. Transport                     i komunikacja przyczyniają się do wytwa­rzania pyłów z nawierzchni dróg i ulic i przez emisję ga­zów spalinowych. Motoryzacja zwiększa też w zasadniczy sposób zanieczyszczenia powietrza substancjami che­micznymi. W procesach przemysłowych co najmniej l% surow­ców (ciężaru przerabianych materiałów) przechodzi do atmosfery              w postaci zanieczyszczeń. Zanieczyszczenie powietrza nad obszarami źródłowymi mas powietrznych staje się i udziałem i główną cechą różnicującą masy po­wietrza pochodzenia morskiego i kontynentalnego.

właściwości elektryczne atmosfery – właściwości elektryczne powietrza w atmosferze,  jak                   i w pomieszczeniach zamkniętych, określa się mianem elektroklimatu. Parametrami  powietrza, natężenie pola elektrycznego atmosfery oraz pól elektromagnetycznych,  wytwarzanych przez różne urządzenia przemysłowe, lecznicze, stacje radiowotelewizyjne  i inne źródła techniczne. Od czasu wprowadze­nia na szerszą skalę energii elektrycznej,  a zwłaszcza energii atomowej, zwiększa się stale ilość technicznych źródeł  promieniowania jonizującego i ilość źródeł pól elektromagnetycznych, przyczyniających  się do postępu­jących zmian elektroklimatu ziemskiej biosfery. Z tego względu wzrasta  obecnie zainteresowanie jonizacją po­wietrza, która odzwierciedla wiernie zmiany   elektrokli­matu

Cyrkulacja atmosferyczna

Ilość energii słonecznej, dopływającej na jednostkę powierzchni ziemskiej w jednostce czasu, zależy w dużym stopniu od wysokości słońca nad hory­zontem. W strefie okołorównikowej dopływ ten jest prze­to znacznie większy niż na obszarach położonych                  w umiarkowanych i wyższych szerokościach geogra­ficznych. Wskutek niejednakowego nagrzewania się powierzchni kuli ziemskiej powstają różnice w poziomym rozkładzie temperatury i ciśnienia powietrza na różnych obszarach, a w konsekwencji tego procesu – ruch powietrza od ob­szarów podwyższonego ciśnienia atmosferycznego w kie­runku obszarów niższego ciśnienia. Skomplikowany me­chanizm cyrkulacji atmosferycznej ogólnej, jak i licznych układów cyrkulacji lokalnej, można w dużym uproszcze­niu przedstawić w ten sposób, że lżejsze powietrze na­grzewające się od podłoża wznosi się pionowo w górę, a na jego miejsce dołem napływa cięższe powietrze – chłodniejsze.

III. Regiony bioklimatyczne

Na powierzchni Ziemi notujemy bardzo duże zróżnico­wanie warunków klimatycznych, od bardzo gorących i wilgotnych w strefie okołorównikowej, poprzez suche i gorące warunki pustyń  i stepów, do cechujących się dużą zmiennością pogody obu stref umiarkowanych               i aż suro­wego, mroźnego i silnie wietrznego klimatu stref pod­biegunowych. Rozwój kontaktów międzynarodowych, zwłaszcza turystyki zagranicznej, sprawia, że coraz wię­cej osób interesuje się warunkami bioklimatycznymi róż­nych krajów i regionów. Zainteresowanie to jest w pełni uzasadnione, ze względu na wpływ, jaki czynniki klima­tyczne wywierają na organizm człowieka i jego zdrowie.

Przyczyną zróżnicowania klimatu na kuli ziemskiej jest przede wszystkim nierównomierny dopływ energii promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi w róż­nych szerokościach geograficznych, co uzależnione jest w istotny sposób od wysokości słońca nad horyzontem. Wysokość słońca maleje bowiem od równika do biegu­nów i odpowiednio maleje też ilość otrzymywanej energii cieplnej na jednostkę powierzchni. Ten podstawowy fakt znalazł odzwierciedlenie w samej nazwie klimatu, sło­wo klimat wywodzi się bowiem z greckiego słowa        „kli-ma“, oznaczającego stan, nachylenie – w znaczeniu kąta padania promieni słonecznych. Na tym kryterium opiera się najprostszy system klasyfikacji klimatu kuli ziem­skiej na międzyzwrotnikową strefę klimatu gorącego, dwie strefy klimatu umiarkowanego – od zwrotników do kół podbiegunowych (północnego i południowego) oraz na dwie strefy polarne okołobiegunowe.

W klasyfikacji bioklimatycznej podstawę oceny sta­nowi stopień bodźcowego oddziaływania klimatu w danej miejscowości czy regionie. Czynniki meteorologiczne łą­czy się w tym celu              w kilka grup zależnie od tego, jaki rodzaj bodźców reprezentują. Częstość występowania bardzo wysokich i niskich temperatur – upałów lub sil­nych mrozów z towarzyszącą im wilgotnością powietrza i prędkością wiatru określają, łącznie natężenie bodźców cieplnych i są podstawą do oceny warunków termicz­nych odczuwalnych środowiska atmosferycznego w różnych regionach.

W klasyfikacji bioklimatologicznej, uwzględniającej ilościowe i jakościowe zróżnicowanie przestrzenne bodź­ców klimatycznych, przyjmuje się najczęściej podział kli­matu na nizinny, nadmorski i górski, wyodrębnia się też klimat leśny i klimat miast.

Jednym z głównych czynników klimatotwórczych jest wzniesienie terenu nad poziom morza, czyli położenie hipsometryczne. Na tej podstawie wyróżnia się klimat ni­zinny                        (poniżej 300 m n.p.m.) i górski.

W klimatofizjologicznej ocenie bodźców klimatu gór­skiego wyodrębnia się ponadto trzy jego odmiany na podstawie wysokości: 300-500 m n.p.m. – klimat podgórski (śródgórski);             500-700 m n.p.m. -  górski i ponad 750 m n.p.m. – klimat wysokogórski. Głównym kryterium             w tej ocenie jest obniżające się z wysokością ciśnienie cząsteczkowe tlenu, którego niedobór    we wdycha­nym powietrzu jest bodźcem pobudzającym czynność układu oddechowego                            i krwiotwórczego.

Na właściwości bioklimatyczne wpływa też modyfiku­jąco odległość danego obszaru od mórz i oceanów. Bliskość morza zaznacza się w złagodzeniu amplitud dobowych i rocznych temperatury i wilgotności powietrza na obsza­rach leżących w zasięgu oddziaływania dużych zbiorni­ków wodnych.) Wpływ tego czynnika klimatotwórczego znajduje swój wyraz                 w wyodrębnianiu klimatu nadmor­skiego i jako przeciwstawienie – klimatu kontynental­nego.

Oprócz wielkoprzestrzennych zmian klimatu w skali regionu, na terenach o bardziej urozmaiconej rzeźbie i sza­cie roślinnej występuje zawsze bardzo wyraźnie zazna­czające się zróżnicowanie lokalnych warunków bioklimatycznych. Zjawisko to znamy wszyscy z własnego      do­świadczenia, obserwowaliśmy je nieraz widząc jak na wio­snę na jednych zboczach zalegają jeszcze płaty śniegu, a na innych, bardziej nasłonecznionych, zieleni się już trawa czy rośliny uprawne.

Bioklimat Polski

Obszar naszego kraju leży w zasięgu umiarkowanej strefy klimatycznej, która cechuje się dużą zmiennością cyrkulacji powietrza – z wyraźną przewagą wiatru z kierunków zachodnich. Otwarty, równinny obszar północno-zachodniej i środkowej Europy sprzyja w tym układzie swobodnemu napływowi na obszar naszego kraju różnych mas powietrza – chłodnego polarnego lub zimne­go arktycznego z północy, ciepłego powietrza podzwrotni­kowego – czystego                        i wilgotnego znad oceanów lub powie­trza suchego i bardziej zanieczyszczonego, które wędro­wało nad kontynentem. Wynikiem swobodnego napływu mas powietrza oraz ścierania się wpływów klimatycz­nych Oceanu Atlantyckiego i wielkiego lądu euroazjatyckiego jest duża zmienność pogód, która stanowi cha­rakterystyczną cechę klimatu Polski. Zmienność ta ma też istotne znaczenie bioklimatyczne – oznacza bowiem częste, a zarazem stosunkowo duże zmiany w natężeniu zespołu bodźców klimatycznych, które wymagają od na­szego organizmu sprawności i częstego przystosowywa­nia się do zmiennych warunków środowiska atmosfe­rycznego.

Warunki bioklimatyczne regionu nizinnego

Podstawą klasyfikacji klimatu nizinnego jest wzniesie­nie terenu w granicach do 300 m n.p.m. Z tego faktu wy­nikają już pewne konsekwencje klimatyczne, a mianowicie, że ciśnienie powietrza oraz temperatura powietrza na terenach nizinnych są zwykle wyższe w stosunku do wartości reprezentatywnych dla danego regionu geogra­ficznego (szerokości geograficznej). Jest bowiem rzeczą oczywistą, że klimat nizinny w strefie równikowej będzie różnił się wartościami czynników meteorologicznych od klimatu nizinnego strefy umiarkowanej czy polarnej. Klimat nizinny, jako typowy dla przeważającego obsza­ru Polski, przyjmowany jest najczęściej jako punkt od­niesienia w porównawczej charakterystyce regionów bioklimatycznych naszego kraju. Jest to także klimat, w którym żyje i do którego zaadaptowała się przeważa­jąca część ludności naszego kraju (około 90% terenu Polski to niziny). Również z tego względu warunki bioklimatyczne regionu nizinnego Polski ocenia się jako stosunkowo słabiej bodźcowe. Oznacza to, że zmiana miejsca pobytu w obrębie nizinnego regionu klimatyczne­go nie pociąga za sobą konieczności aklimatyzacji orga­nizmu do nowych warunków.

Klimat nizinno-leśny stanowi łagodniejszą formę klima­tu nizinnego, cechuje się bowiem mniejszym natężeniem i bardziej wyrównanym przebiegiem bodźców klimatycz­nych. Jest to wynikiem wpływu rozleglejszych zespo­łów zieleni na zmniejszenie amplitud dobowych i rocz­nych temperatury powietrza, na wyższą i bardziej wy­równaną w swym przebiegu wilgotność powietrza, na osłabienie prędkości wiatru, a także ograniczenie przez zieleń dopływu promieniowania słonecznego. Większe  zespoły zieleni przyczyniają się do podniesienia walo­rów higienicznych powietrza. Zieleń spełnia bowiem “rolę filtra”, oczyszczając powietrze                  z pyłów, pochłania też niektóre zanieczyszczenia gazowe, poza tym nasyca po­wietrze substancjami aromatycznymi, w skład których wchodzą tzw. fitoncydy, wykazujące działanie bakterio­bójcze. Z punktu widzenia klimatologii lekarskiej, klimat nizinny, a zwłaszcza nizinno-leśny, określany jest ogólnie jako stosunkowo słabo bodźcowy – w porównaniu z kli­matem górskim czy nadmorskim ze względu na wartości charakteryzujących go czynników meteorologicznych, a także dlatego, że jest klimatem, w którym żyje i do którego zaadoptowana jest zdecydowana większość mieszkańców naszego kraju.

Warunki bioklimatyczne regionu górskiego

Specyficzną cechą klimatu górskiego jest obniżanie się ciśnienia powietrza w miarę wzrostu wysokości (8 mmHg na 100 m wzniesienia). Równolegle z obniżającym się w sposób regularny ciśnieniem atmosferycznym maleje proporcjonalnie ciśnienie cząsteczkowe tlenu. Niedobór tlenu w powietrzu, zwiększający się wraz z wysokością, stanowi specyficzną właściwość klimatu górskiego,  a za­razem główne kryterium w ocenie jego bodźcowości i pod­stawę klasyfikacji klimatofizjologicznej. W przystosowa­nej do naszych warunków geograficznych klasyfikacji            wg A. Sabatowskiego wyodrębniamy trzy odmiany klimatu górskiego, a mianowicie: stosunkowo najmniej bodźcowy klimat podgórski (300—500 m n.p.m.) określony też jako śródgórski (zwłaszcza wtedy, gdy chodzi o warunki roz­ległych kotlin, położonych wśród masywów górskich) kli­mat górski (500—750 m n.p.m.), stanowiący bardziej bodźcową odmianę, nazywany też średniogórskim. Tereny wzniesione powyżej 750 m n.p.m. zaliczane są w naszych warunkach geograficznych już do typu klimatu wysoko­górskiego.

Powietrze w górach jest suche. Mimo bowiem stosun­kowo dużych opadów, woda nie tyle wsiąka  w glebę, ile spływa po zboczach do górskich strumieni. Im wyżej wzniesione są tereny górskie, tym powietrze jest bardziej chłodne i bardziej suche. Położenie hipsometyczne wpły­wa też na stan higieniczny środowiska atmosferycznego: im wyżej położone są tereny, tym powietrze jest mniej zanieczyszczone. Oznacza to praktycznie, że w terenach górskich zmieniają się z wysokością warunki termiczne odczuwalne i że zwiększają się walory higieniczne śro­dowiska atmosferycznego.

Cechą charakterystyczną klimatu górskiego jest sto­sunkowo duże natężenie promieniowania słonecznego, przenikającego podczas małochmurnej pogody bez wię­kszych strat przez czyste, suche  i mniej gęste powietrze górskie. W takim środowisku atmosferycznym zmniej­sza się bowiem pochłanianie i rozpraszanie promieni słonecznych. Natężenie promieniowania wzrasta            z wy­sokością. Przyrost ten początkowo jest rzędu 2—4% na 100 m wzniesienia, lecz stopniowo maleje, tak że w partiach wysokogórskich szczytów natężenie całkowi­tego promieniowania słońca wzrasta już tylko w około 1% na 100 m wzniesienia.

W górach natężenie promieniowania wzrasta dodatko­wo w wyniku dużej ilości promieniowania odbitego od powierzchni śniegu. Albedo[1] śniegu należy bowiem do największych, dochodząc w przypadku świeżej, dosta­tecznie grubej warstwy śniegu, do 90%.

Właściwości bioklimatyczne regionu nadmorskiego

Właściwości bioklimatyczne Wybrzeża różnią się od właściwości klimatu nizinnego wnętrza kraju, kształtują się bowiem pod modyfikującym wpływem wielkiej po­wierzchni wodnej. Efektem oddziaływania morza jest zatem zmniejszenie dobowych i rocznych amplitud termicznych na Wybrzeżu.. Odzwierciedlają to wartości maksymalne i minimalne temperatury powie­trza, określające rozpiętość bodźców klimatycznych na Wybrzeżu w porównaniu                    z wartościami reprezentatyw­nymi dla obszarów wewnątrz lądu, reprezentujących klimat kontynentalny. Klimat nadmorski naszych szerokości geograficznych cechuje się jednak                – w porównaniu z klimatem nizin­nym wnętrza kraju – przewagą czynników o charakterze bodźcowym. Nad morzem wzrasta bowiem wielkość ochładzająca powietrza (łączny ochładzający wpływ tem­peratury, wilgotności i ruchu powietrza), głównie w wy­niku częstszego występowania wiatru o średniej i dużej prędkości, łącznie  z podwyższoną wilgotnością powietrza. Pod wpływem silniejszego wiatru kształtuje się wielkość ochładzająca powietrza, stanowiąca pierwszo­rzędny czynnik bodźcowy klimatu Wybrzeża. Oddziały­waniu tego czynnika przypisać można korzystny wpływ na termoregulację i hartowanie organizmu człowieka podczas pobytu nad morzem.

Warunki bioklimatyczne miast

Warunki bioklimatyczne środowiska zurbanizowanego są przykładem zmian w biosferze, zachodzących w wyni­ku działalności gospodarczej człowieka. Modyfikacja warunków bioklimatycznych miast zależy w dużej mierze od ich wielkości, lecz także od położenia topograficznego miasta (na wzgórzu, w dolinie, na zbo­czu), stanu zazielenienia, charakteru zabudowy miejskiej itd. Na zmiany środowiska atmosferycznego w miastach wpływa głównie:

1)      zakłócenie równowagi radiacyjnej i termiczno-wilgotnościowej w wyniku zmian właściwości podłoża,

2)      emisja do atmosfery  wielkich ilości zanieczyszczeń i energii cieplnej

3)      osłabienie naturalnej wymiany powietrza przez zwartą zabudowę

Zmiany środowisk zurbanizowanych i uprzemysłowio­nych są ponadto modyfikowane zredukowaniem natural­nej szaty roślinnej i zmianami stosunków hydrogeolo­gicznych.

Zasadniczą cechą klimatu miast, wyróżniającą środo­wisko zurbanizowane od naturalnego, jest wzrastające zanieczyszczenie powietrza przez  pyły, dymy oraz to­ksyczne zanieczyszczenia gazowe.

Typowymi zanieczyszczeniami powietrza w miastach są produkty spalania paliw stałych               i płynnych: pyły, dy­my, dwutlenek siarki i dwutlenek węgla. Opad pyłu oraz stężenie dwutlenku siarki są podstawowymi wskaźnika­mi zanieczyszczenia powietrza i głównymi kryteriami                w ocenie stanu higienicznego środowiska atmosferyczne­go.

W niesprzyjających warunkach atmosferycznych – podczas dłuższych okresów bezwietrznych, przy zstępują­cych ruchach powietrza i inwersyjnym układzie tempe­ratury powietrza (tzw. pogody inwersyjnej) — dochodzi często do znacznego kumulowania się zanieczyszczeń w powietrzu, niekiedy do występowania tzw. „smogu”, czyli bardzo brudnej, gęstej mgły. Smog występuje naj­częściej w okresie jesienno-zimowym. W powietrzu za­nieczyszczonym następuje szybki proces utleniania się dwutlenku siarki w kropelkach mgły na aerozol kwasu siarkowego, bardziej toksyczny od zanieczyszczeń gazo­wych. Ziarna pyłów zawierające sole metali przyspieszają ten proces.

Pod wpływem działania promieniowania słonecznego na zanieczyszczone powietrze powstaje tzw. smog foto­chemiczny. Następuje bowiem utlenianie również na ae­rozol kwasu siarkowego, a  w wyniku tego procesu po­wstają kwaśne mgły submikronowe, nazywane także „białym smogiem”.

W miastach charakteryzujących się znacznym stężeniem spalin samochodowych pod działaniem promieni słonecznych występuje inna odmiana smogu fotochemi­cznego, tzw. smog utleniający, który powstaje w wyniku reakcji tlenków azotu z węglowodorami. Nad miastem pojawia się często toksyczna mgła zawierająca tlenki azotu, nadtlenki organiczne i ozon, wywołująca między innymi podrażnienie błon śluzowych, uszkodzenie roślin­ności itd. Podczas występowania smogu utleniającego wykryto ponad 60 substancji zanieczyszczających powie­trze, a stężenie ozonu wzrastało 20-krotnie. Składniki organiczne w obecności utleniaczy tworzą               w powietrzu substancje działające drażniąco na błony śluzowe oczu. Związki te powstają                 w reakcjach chemicznych między powstałym fotochemicznie ozonem i węglowodorami z ga­zów spalinowych. Wiele substancji tworzących aerozol w środowisku atmosferycznym miasta cechuję się to­ksycznością i szkodliwym wpływem na zdrowie. Na szcze­gólną uwagę zasługują 2,4-benzopireny, wykazujące dzia­łanie rakotwórcze. Stężenie ich w atmosferze waha się                   w szerokich granicach — od 0,1 do 300 mg/1000 m³ powie­trza. W niezamieszkanych obszarach benzopireny w po­wietrzu nie występują.

Zapylenie i zadymienie powietrza w mieście wpływa również na zmianę właściwości elektrycznych atmosfery. Badania jonizacji powietrza przeprowadzone w różnych miastach wskazują zgodnie na zwiększanie się w środo­wisku zurbanizowanym koncentracji dużych jonów (aerozolowych) w powietrzu oraz wzrastającą przewagę jonów z dodatnim ładunkiem elektrycznym w porówna­niu ze stanem jonizacji w naturalnym środowisku atmosferycznym. Oznacza to pogorszenie właściwości biometeorologicznych i higienicznych powietrza – tym bardziej, że ładunek elektryczny ułatwia przenikanie obdarzonych nim cząsteczek aerozolu do głębszych partii dróg oddechowych i przez te przyspiesza i zwiększa efekty toksycznego działania zanieczyszczeń zawartych w po­wietrzu.

Warunki termiczno-wilgotnościowe ulegają również znacznej modyfikacji w zurbanizowanym środowisku wielkomiejskim. Zabudowa miejska oraz zmieniony charakter podłoża wpływają bowiem na} podwyższenie temperatury powietrza, zmniejszenie prędkości wiatru, osłabienie procesów wentylacyjnych oraz rozkład prze­strzenny opadów.

IV. Wpływ warunków meteorologicznych na organizm człowieka

Od najdawniejszych czasów człowiek obserwował otaczające go środowisko atmosferyczne, poszukiwał za­leżności między zmianami, które w nim zachodzą a sta­nem swego zdrowia                         i samopoczucia. Już w starożytności Hipokrates (460—377 r. p.n.e.) ojciec medycyny, w tym                     i bioklimatologii, zauważył pewne współzależności między klimatem i pogodą a niektórymi objawami chorobowymi, określił ponadto wpływ klimatu na rozwój fizyczny i psy­chiczny człowieka.

W środowisku atmosferycznym człowiek podlega rów­nocześnie oddziaływaniu wielu różnorodnych elementów •meteorologicznych o charakterze bodźcowym. W biometeorologii dla celów praktycznych dokonano podziału bodźców meteorologicznych na zespoły o zbliżonym od­działywaniu na człowieka. Wyodrębniono następujące główne zespoły czynników meteorolo-gicznych:

1)      Zespół bodźców termicznych — oddziałujących na gospodarkę cieplną ustroju człowieka. Zespół bodźców fotochemicznych — ich źródłem są dopływające do powierzchni Ziemi promienie słoneczne w zakresie promieniowania widzialnego               i nadfioletu

2)      Zespół bodźców chemicznych wyraża się oddziały­waniem składników chemicznych środowiska atmosfe­rycznego zmieniających naturalny skład powietrza.

3)      Zespół bodźców neurotropowych – jest wyrazem od­działywania środowiska atmosferycznego na człowieka w wyniku bliżej nieokreślonych, krótkotrwałych zmian pogody. Zespół tych elementów oddziaływa na strefę psychiczną człowieka.

Bodźce termiczne środowiska atmosferycznego i ich wpływ na organizm człowieka

Wykazano, że ciepło odczuwane przez człowieka jest nie tylko wynikiem oddziaływania temperatury powietrza. Wpływają na to i inne czynniki, jak wilgotność i ruch powietrza. Dopiero wspólny wpływ temperatury powie­trza łącznie z działaniem promieniowania podczerwonego słońca (i ze sztucznych źródeł ciepła), wilgotność i ruch powietrza wpływają na zmiany                   w bilansie cieplnym ustroju. Organizm ludzki wytwarza ciepło w wyniku „spalania” składników pokarmowych. Ilość wyproduko­wanego ciepła przez organizm człowieka może być różna, zależy bowiem od wielu czynników, m. in. od płci, wieku, aktywności fizycznej, rodzaju przyjętego pokarmu. Organizm traci ciepło przez promieniowanie, konwekcję , przewodzenie             i parowanie . Utrzymanie odpowiedniego bilansu cieplnego, zapewniającego stałą temperaturę ciału, zawdzięczamy mechanizmom termoregulacyjnym. Wahania temperatury otoczenia                w pewnych określonych granicach nie wpływają na zmianę temperatury we­wnętrznej. Nadmiar wyprodukowanego ciepła usuwany jest z ustroju przez termoregulację fizyczną. Większe lub mniejsze wytwarzanie ciepła w toku procesów meta­bolicznych (zależne od warunków termicznych otoczenia) zapewnia utrzymanie stałej temperatury ciała przez ter­moregulację chemiczną. Na układ termoregulacji składa­ją się:

1)      elementy termorecepcyjne

2)      ośrodek termoregulacji

3)      efektory układu

W skórze znajdują się re­ceptory zimna i ciepła, za ich pośrednictwem mogą być wyzwalane odpowiednie reakcje termoregulacyjne. Po­dobne receptory, tzw. interreceptory, znajdują się również w mięśniach, drogach oddechowych, splotach żylnych. Ośrodek termoregulacji znajduje się w części ośrodkowego układu nerwowego zwanego pódwzgórzem. W przedniej części podwzgórza mieści się ośrodek utra­ty ciepła, w tylnej – ośrodek utrzymania ciepła. Uszko­dzenie przedniej części ośrodka upośledza lub znosi re­akcje chroniące ustrój przed przegrzaniem. Uszkodzenie zaś tylnej części znosi reakcje chroniące ustrój przed oziębieniem. Ośrodek termoregulacji otrzymuje sygnały z termoreceptorów skórnych oraz reaguje na bodźce wy­zwalane przez zmianę temperatury krwi przepływającej przez podwzgórze.

Wymiana ciepła między ustrojem a otoczeniem

Wymiana ciepła między ustrojem a otoczeniem odby­wa się przez: promieniowanie, przewodzenie, konwekcję i parowanie, człowiek część swego ciepła „oddaje” do otoczenia na skutek wypromieniowania fal elektroma­gnetycznych podczerwonych. Ilość tego promieniowania zależy od warunków otoczenia, powierzchni i pozycji ciała, obserwujemy często zjawisko, że           w czasie znaczne­go ochłodzenia człowiek odruchowo kurczy się, przez co zmniejsza swą powierzchnię styku z otoczeniem i w ten sposób chroni się przed nadmiernym wypromieniowaniem ciepła. Utrata ciepła przez przewodzenie jest nie­wielka, ponieważ ciało człowieka  zwykle izolowane jest przez odzież. Utrata ciepła przez przewodzenie zachodzi wówczas, gdy człowiek styka się bezpośrednio z innym, chłodniejszym ciałem, np. w czasie kąpieli w chłodnej wodzie, leżenia na trawie, siedzenia na zimnych kamie­niach, w czasie snu na materacach (np. w namiotach), które nie są dobrym izolatorem cieplnym, może również odbywać się utrata ciepła przez przewodzenie. Odczuwa­ne jest to przez człowieka jako nieprzyjemne oziębienie pleców i okolicy lędźwiowo-krzyżowej.

Jeśli ciepło unoszone jest wraz z cząsteczkami materii, mówimy wówczas o konwekcji, czyli unoszeniu ciepła. W ustroju ciepło unoszone jest z głębszych części – narządów o wysokiej przemianie materii do powierzchni skóry. Szybkość przenoszenia ciepła tą drogą zależy przede wszystkim od przewodnictwa cieplnego tkanek i od różnicy temperatury między wnętrzem ciała a po­wierzchnią skóry. Przewodnictwo cieplne tkanek po­wierzchniowych jest wielokrotnie większe od przewod­nictwa tkanki tłuszczowej i naskórka. Wymiana ciepła między powierzchnią ciała i otoczeniem przez konwekcję zależna jest od temperatury, ruchu powietrza i wilgotno­ści. Przez konwekcję może odbywać się zarówno ogrzewanie, jak i utrata ciepła w ustroju. Utrata ciepła przez parowanie zachodzi wówczas, gdy prężność pary wodnej na powierzchni skóry jest wyższa niż w otaczającym powietrzu. U człowieka woda paruje ze skóry i błon śluzo­wych dróg oddechowych. Utrata ciepła tą drogą jest większa w środowisku o małej wilgotności (suche po­wietrze), a mniejsza przy większej wilgotności powie­trza. W klimacie tropikalnym, cechującym się wysoką temperaturą i dużą wilgotnością powietrza, parowanie wody ze skóry i dróg oddechowych jest utrudnione i po­wstaje wówczas uczucie duszności.

Niezależnie od warunków atmosferycznych praca fi­zyczna powoduje przyspieszenie procesów przemiany materii. Około 70% całej wydatkowanej energii podczas pracy uwalnia się w postaci ciepła. Aby utrzymać stałą temperaturę ciała, ustrój oddaje nadmiar wytworzonego ciepła do otoczenia. 0 oddawaniu ciepła przez organizm zarówno w spoczynku, jak i podczas pracy decydują wa­runki środowiska zewnętrznego. Utrzymanie temperatu­ry ciała w środowisku o wysokiej temperaturze jest mo­żliwe dopóty, dopóki ilość ciepła usuwanego z ustroju równa się ilości ciepła metabolicznego, powstającego w organizmie i ilości ciepła zyskanego z otoczenia. W śro­dowisku o niskiej temperaturze, utrzymanie stałej tem­peratury ciała jest możliwe dopóty, dopóki ilość ciepła powstałego w ustroju, zwiększona dzięki termoregulacji chemicznej, zrównoważy straty ciepła – zmniejszonej dzięki termoregulacji fizycznej.

Wpływ wysokiej temperatury otoczenia na człowieka

Termoregulacyjną odpowiedzią ustroju na wzrost tem­peratury otoczenia jest przede wszystkim rozszerzenie naczyń krwionośnych skóry i wzrost skórnego przepły­wu krwi. Następnie uruchomiony zostaje drugi mecha­nizm obronny, tj. wzmożone wydzielanie potu. Oba te mechanizmy pozwalają na utrzymanie homeostazy ter­micznej ustroju. Ich działanie powoduje jednak całą masę wtórnych zmian o charakterze czynnościowym (odwracalnym), jak:             zmiany w rozmieszczeniu krwi, przyspieszenie czynności serca, odwodnienie, utrata soli                 z organizmu. Jeżeli przekroczone zostaną możliwości termoregulacyjne ustroju, wówczas wzrasta temperatura ciała, co szczególnie wyraźnie wpływa na czynność ośrodkowego układu nerwowego.

U człowieka nie przy­stosowanego, wpływ gorąca przejawia się złym samopo­czuciem, zmniejszeniem wydolności fizycznej i psychicz­nej. Zwiększa się częstość tętna i oddechów, spada ciśnie­nie krwi, człowiek staje się skłonny do omdleń. Mogą pojawiać się bóle skurczowe ze strony przewodu pokarmowego. U ludzi narażonych przez dłuższy czas na dzia­łanie wysokiej temperatury występuje ogólna bierność, trudność w koncentracji uwagi, czasem upośledzenie zdolności do wykonywania czynności wymagających zręczności i precyzji. Obniżenie wydolności fizycznej człowieka powoduje, że nawet lekka praca stanowi duże obciążenie ustroju. Obniża się zwłaszcza zdolność do wy­konywania krótkotrwałych wysiłków fizycznych,                    o któ­rych decyduje czynność układu nerwowego i samych mięśni. Przyczyną obniżenia ogólnej wydolności fizycznej w środowisku o podwyższonej temperaturze jest upośle­dzenie możliwości adaptacji organizmu do wysiłków, szczególnie w zakresie układu krążenia, co wiąże się                              z gorszym zaopatrzeniem w tlen. W związku z tym człowiek w gorącym środowisku staje się spowolniały, stara się ograniczyć wysiłki fizyczne, przyjmuje chętnie  pozycję leżącą. Nawet krótkotrwałe zmiany temperatury powietrza powodują zaburzenia czynności wielu na­rządów                      i układów. Znany jest fakt, że jednorazowy napływ mas tropikalnego powietrza w ciągu kilku dni wy­wołuje u mieszkańców tego terenu przyspieszenie tętna, obniżenie ciśnienia krwi, przyspieszenie oddechów, pod­wyższenie temperatury ciała, rozszerzenie naczyń skóry, zwiększone wydzielanie potu, spadek wskaźnika hemoglobiny, obniżenie liczby leukocytów, rzadsze oddawanie moczu i  podwyższenie podstawowej przemiany materii.

Obserwacje wykazały, że ludzie starsi mają mniejsze możliwości adaptacji do środowiska               o wysokiej tempera­turze. Kobiety cechuje gorsza tolerancja wysokiej tem­peratury otoczenia               w czasie pierwszych ekspozycji. Szczególnie wyraźna jest gorsza adaptacja psychiczna (nadpobudliwość nerwowa w czasie aklimatyzacji). Pod wpływem aklimatyzacji zanikają różnice w reakcji na obciążenie cieplne między mężczyznami i kobietami. Ko­biety zaaklimatyzowane równie dobrze znoszą pobyt i pracę w gorącym środowisku, jak i mężczyźni.

Aklimatyzacja do wysokiej temperatury otoczenia

Warunki termiczne otoczenia, pozwalające na utrzyma­nie równowagi cieplnej organizmu, które są dla człowieka najkorzystniejsze, określa się terminem komfortu ter­micznego. Komfort termiczny zapewnia dobre samopo­czucie i pełną zdolność do pracy przez dłuższy czas. Przyjęto,  że  temperatura 21-22°C i wilgotność względna około 50% oraz ruch powietrza 10 cm/s dla człowieka lekko ubranego, wykonującego niewielki wy­siłek fizyczny, to warunki komfortu termicznego. W na­szym codziennym życiu i pracy rzadko tylko przebywamy w warunkach komfortu termicznego, najczęściej orga­nizm nasz podlega wpływom zmiennych czynników me­teorologicznych. Zaznacza się to najwyraźniej, gdy zmieniając miejsce zamieszkania zmieniamy strefę klimatyczną. Człowiek ma na szczęście możliwości przysto­sowania się do przebywania             i pracy w zmienionych warunkach pogodowych i klimatycznych, w procesie zwanym aklimatyzacją. Aklimatyzacja do zmienionych warunków meteorologicznych jest to proces prowadzący do zmian w ustroju, w wyniku których człowiek staje się bardziej przystosowany do działania tych bodźców, ustępują niekorzystne objawy, usprawniają się bowiem mechanizmy termoregulacji. Podczas okresu aklimaty­zacji do otoczenia o wysokiej temperaturze następują zmiany w układzie krążenia, oddechowym, w czynności układu nerwowego, gruczołów potowych, zmiany w go­spodarce mineralno-wodnej. Towarzyszą temu zmiany w natężeniu procesów metabolicznych oraz zmiany w za­chowaniu się człowieka. W naszych warunkach klimatycznych człowiek podlega aklimatyzacji przy zmianach pory roku. Wykazano,                       że w okresie jesienno-zimowym wzrasta wydzielanie hormonów tar­czycowych, które mają wpływ na natężenie procesów metabolicznych, w związku z tym m. in. w tym okresie obserwowane jest podwyższenie przemiany materii, odwrotnie niż w okresie letnim, kiedy obserwuje się obniżone wydzielanie hormonów tarczycowych i obniże­nie przemiany materii.

Działanie niskiej temperatury na ustrój człowieka

Człowiek odczuwa zimno wtedy, gdy straty ciepła są większe niż zdolność wytwarzania ciepła przez organizm. Obroną ustroju na nadmierne ochładzanie jest skurcz naczyń krwionośnych skóry, który powoduje zmniejszenie skórnego przepływu krwi i przewodnictwa cieplnego tkanek powierzchownych. Temperatura powierzchni ciała zostaje obniżona w wyniku czego zmniejszają się straty ciepła na drodze przewodzenia, konwekcji i pro­mieniowania. Towarzyszy temu skurcz naczyń zaopatru­jących niektóre narządy wewnętrzne, zmniejsza się ukrwienie pewnych okolic ciała, co może być jednym z czynników powodujących zmiany nieżytowe nosa, gardła, oskrzeli itp. Obserwuje się to często w okresach  zmian temperatury powietrza. W środowisku o niskiej temperaturze zmniejsza się pocenie, w związku z czym zaoszczędzone zostają znaczne ilości ciepła zużywanego na parowanie. Człowiek kurczy się odruchowo, co zmniej­sza powierzchnię styku z chłodnym otoczeniem i opóźnia straty ciepła. Drugim czynnikiem chroniącym ustrój przed nadmierną utratą ciepła jest wzrost natężenia przemiany materii. Zwiększone wytwarzanie ciepła przez organizm jest wy­nikiem zmian metabolicznych związanych z działaniem takich czynników,  jak: wzrost wydzielania hor­monów mających wpływ na przyspieszenie przemia­ny materii (hormony tar­czycy, nadnerczy), wzrost napięcia mięśniowego oraz pojawienie się dreszczy, które polegają na skurczach małych grup mięś­niowych, zwiększenie ogól­ne aktywności fizycznej. Stwierdzono wzrost prze­miany materii  u człowieka już po 2 minutach przeby­wania w otoczeniu o tem­peraturze 2°C. Fizjologicz­ny mechanizm obronny przed zimnem nie jest wy­starczający w naszych warunkach klimatycznych. Musi­my szukać zabezpieczenia przez stosowanie odpowiedniej odzieży, ogrzewanie pomieszczeń,  w których przebywa­my i pracujemy. Pewną obroną przed zimnem jest też stosowanie odpowiedniego odżywiania – wysokokalorycz­nego – oraz częstsze przyjmowanie posiłków (np. 5 razy dziennie) w czasie zimy, niż w porach letnich. Osoby  zaaklimatyzowane do zimna mają na ogół wyższy poziom przemiany materii, a przy doraźnym oziębieniu  występuje u nich szybszy  wzrost natężenia procesów metabolicznych.

Promieniowanie słoneczne jako źródło bodźców fotochemicznych

Biologiczne działanie promieniowania nadfioletowego

Promieniowanie nadfioletowe jest najbardziej aktywną biologicznie częścią widma słonecznego. Do Ziemi docie­ra tylko jego część, bowiem najkrótsze promienie C (180-290 nm) oraz część promieniowania B (290-313 nm) zostają pochłonięte przez atmosferę.

Promieniowanie nadfioletowe wywołuje wiele reakcji chemicznych miejscowych (wpływ bezpośredni) oraz ogólnych (wpływ pośredni). Do objawów miejscowych należy powstawanie rumienia fotochemicznego na skórze w 4-8 godzin po naświetlaniu.

Pod  wpływem naświetlania promieniowaniem nad­fioletowym powstaje brunatne zabarwienie skóry (opa­lenie) o różnych odcieniach, zależnych od karnacji skóry; związane jest to ze wzmożonym wytwarzaniem barwnika skóry — melaniny. Upragniona przez wielu ludzi opalenizna na skórze podczas kąpieli słonecznych, czy naświetlań lampą kwarcową, jest w swej istocie mecha­nizmem obronnym ustroju przed nadmiernym wnika­niem promieni.

Promienie nadfioletowe grupy A i B mają właściwo­ści pobudzania ziarninowania (gojenia się ran), co wy­korzystywane jest w leczeniu owrzodzeń skóry.

Ogólne działanie na ustrój  promieniowania nadfiole­towego polega na wytwarzaniu witaminy D  w formie aktywnej w skórze i działaniu na gospodarkę mineralno-wodną.                   W wyniku naświetlań nadfioletem zwiększa się przyswajanie wapnia i fosforu przez organizm, co ma znaczenie w rozwoju kośćca u dzieci. Pod wpływem naświetlań promieniami nadfioletowymi zwiększa się przemiana materii i przyspiesza spalanie tłuszczów, szczególnie            u osób otyłych. U osób szczupłych natomiast zwiększa się apetyt. Działanie promieniowania nadfioletowego na krew wy­raża się wzrostem liczby krwinek czerwonych i zawarto­ści hemoglobiny.  Właściwość ta wykorzystywana jest w leczeniu anemii, w rekonwalescencji po chorobach za­kaźnych i zabiegach operacyjnych.

Na psychikę naświetlenia promieniami nadfioletowy­mi działają pobudzająco, mobilizująco.               U osób uprawiają­cych gimnastykę i sport wyczynowy naświetlania takie zwiększają zdolność, siłę, poprawiają wyniki sportowe.

Promieniowanie nadfioletowe wpływa na czynność nie­których gruczołów wydzielających hormony. Wzmaga się czynność nadnerczy, jajników i tarczycy. W schorzeniach przebiegających z nadczynnością tych gruczołów, a zwła­szcza w nadczynności tarczycy                      i nadnerczy, naświetlanie promieniami nadfioletowymi jest przeciwwskazane.

Biologiczne działanie promieniowania podczerwonego

Niewidzialne promieniowanie podczerwone ma właści­wości cieplne. Źródłem tego promieniowania jest słońce oraz ciała podgrzewane do wysokiej temperatury. Pro­mienie podczerwone przenikają dość głęboko do tkanek, gdzie zmieniają się na ciepło. Ciepło uzyskane tą drogą może przyspieszać reakcje chemiczne ustroju, pod ich wpływem wzrasta przemiana materii i zwiększa się za­potrzebowanie na tlen. Promieniowanie podczerwone ma działanie przeciwskurczowe, łagodzi bóle przebiegające ze wzmożonym napięciem (skurczem) mięśniówki gład­kiej, np. w narządach jamy brzusznej. Podczerwień ma wyraźne działanie przeciwbólowe. Po nagrzewaniu  na słońcu zmniejszają się bóle reumatyczne, bóle po urazach kości i stawów. Promieniowanie cieplne wywołuje rów­nież na skórze tzw. rumień wczesny, który powstaje w czasie lub bezpośrednio po naświetlaniu. Powstanie tego rumienią związane jest z miejscowym rozszerzeniem na­czyń krwionośnych pod wpływem ciepła. Przedawkowa­nie podczerwieni powoduje oparzenia, działa również szkodliwie na oko, podobnie jak nadfiolet.

Biologiczne działanie promieniowania słonecznego

Promieniowanie słoneczne jest bogatym źródłem ener­gii promienistej cechującej się właściwościami cieplny­mi, świetlnymi i fotochemicznymi. Biologiczne działanie promieniowania słonecznego za­leży od długości fali, natężenia oraz zdolności absorpcyj­nej skóry. Intensywność działania zależy przede wszys­tkim od natężenia promieniowania nadfioletowego, jako najbardziej aktywnej biologicznej części składowej pro­mieniowania słonecznego.

Naturalne składniki i zanieczyszczenia środowiska atmosferycznego

Zmiany w proporcji naturalnych składników powietrza oraz obecność czynników wprowadzonych do środowiska atmosferycznego przez człowieka, oddziaływają zarówno na organizm ludzki, jak również na świat roślinny i zwierzęcy.

Zmiany ciśnienia cząsteczkowego tlenu w powietrzu atmosferycznym, występujące na większych wzniesie­niach nad poziomem morza, stanowią silny bodziec (hypoksja) powodujący szereg zmian czynnościowych w ukła­dzie krążenia i oddychania. Efektem biologicznym tych zmian jest przyspieszenie i pogłębienie oddechów, przy­spieszenie czynności serca, a następnie – zmiany w roz­mieszczeniu krwi w poszczególnych obszarach naczynio­wych. Pobudzony zostaje też układ krwiotwórczy, zwiększa się  liczba krwinek czerwonych i hemoglobiny we krwi. Zmiany innych składników powietrza występu­jących w małych ilościach, jak. ozon, para wodna, dwutlenek węgla i gazy szlachetne — mogą również wywo­łać różne reakcje biologiczne             w ustroju człowieka.

Ozon w powietrzu jest składnikiem aromatyzującym, a jego śladowe ilości w powietrzu dają odczucie orzeźwienia. Ozon zawarty w małych ilościach w powietrzu nie wywiera istotnego działania biologicznego, ale przy większych stężeniach drażni błony śluzowe oskrzeli, po pewnym czasie działania usposabia do chorób infekcyj­nych płuc, lecz niewielka jego ilość               w powietrzu atmosfe­rycznym korzystnie wpływa na organizm człowieka, absorbuje najkrótsze, szkodliwe dla organizmu promie­niowanie nadfioletowe oraz częściowo również podczer­wone, wykazuje też niewielkie właściwości bakteriobój­cze. W powietrzu atmosferycznym,                          w niewielkich ilościach, znajduje się również jod. W okolicach nadmorskich zawartość jodu               w powietrzu może być wielokrotnie większa. Pochodzi on z parowania wody, a głównie z gni­cia wodorostów morskich. Znaczna zawartość jodu,  w aerozolu jest również wokół tężni                       w Ciechocinku i Inowrocławiu. Jod ma ogromne znaczenie dla organizmu człowieka, jest on bowiem .niezbędny w produkcji hormonów tarczycowych. W okresach zimowych zapotrzebowanie na jod jest wię­ksze.

Zwiększenie zawartości pary wodnej w powietrzu atmosferycznym może powodować stany parności, które w znacznym stopniu obciążają ustrój człowieka. Przy małej z kolei wilgotności powietrza, jaka często występu­je w pomieszczeniach centralnie ogrzewanych oraz w su­chych porach roku, w czasie mroźnych zim, może do­chodzić do wysychania błon śluzowych nosa, obniżenia zdolności oczyszczania powietrza wdychanego oraz wzmo­żonego pragnienia.

Najbardziej zmiennym składnikiem biosfery jest dwutlenek węgla (0,03-2,0%). Związek ten bierze udział w kształtowaniu warunków termicznych biosfery, pochła­nia bowiem promieniowanie cieplne długofalowe.

Na nasze zdrowie i samopoczucie wpływają nie tylko składniki naturalne, ale również substancje wprowadzo­ne przez człowieka w dużych ilościach do powietrza. Produkty te powstają w wyniku przemian energetycz­nych wywołanych przez człowieka. Ważne znaczenie mają również środki chemiczne używane do, produkcji i konserwacji żywności oraz zatruwanie powietrza przez gazy spalinowe pojazdów mechanicznych i zanieczyszcze­nia zakładów przemysłowych. Szkodliwy dla zdrowia aerozol sztuczny działa przede wszystkim na drogi od­dechowe. W zależności od wielkości cząsteczek i posia­danego ładunku przenika on do różnych odcinków dróg oddechowych, podrażnia błony śluzowe, może również tą drogą przedostawać się do krwi i powodować ogólne zatrucia. Coraz więcej obserwuje się przypadków alergii                  z objawami miejscowymi i ogólnymi jako reakcje na wspomniane czynniki.

Aerozol biologiczny, który składa się z uniesionych w powietrzu wirusów, bakterii, grzybów, komórek roślin­nych i zwierzęcych, jest dla człowieka szczególnie szko­dliwy ze względu na swoje właściwości zakaźne, uczula­jące i uodporniające. Poza drogą oddechową szkodliwe substancje powietrza mogą oddziaływać przez skórę, spojówki oczu oraz drogę pokarmową. Niektóre składni­ki powietrza, rozpuszczalne w tłuszczach i wodzie, mogą dostawać się w głąb skóry, gdzie tworzą kompleksy z białkiem komórkowym, często o właściwościach uczula­jących

.

Przedostawanie się drogą pokarmową substancji zanie­czyszczających powietrze (wskutek połykania powietrza i śluzu z dróg oddechowych) jest stosunkowo najmniej szkodliwe dla organizmu, dzięki odtruwającemu działa­niu wątroby.

Z wieloma szkodliwymi substancjami spotyka się człowiek w pracy zawodowej, np. pył węglowy, krzemo­wy, talk, cement, włókna azbestu, powodującymi prze­wlekłe zapalenie tkanki śródmiąższowej płuc, nieżyty oskrzeli i inne objawy.

Wpływ zanieczyszczeń powietrza na zdrowie człowieka

Zanieczyszczenia powietrza mogą dotrzeć wszędzie, jednak największe ich stężenie odnotowuje się w rejonach przemysłowych. Tam też obserwuje się największy ich wpływ na zdrowie ludzi i zwierząt. Związek ten jest jeszcze bardziej widoczny, gdy rozpatruje się go                 z innymi czynnikami, takimi jak: palenie papierosów, nasłonecznienie, stan psychiczny ludzi itp.

1) Dwutlenek siarki (SO2) atakuje najczęściej drogi oddechowe i struny głosowe. Po wniknięciu w ściany dróg oddechowych przenika do krwi i dalej do całego organizmu; kumuluje się w ściankach tchawicy i oskrzelach oraz              w wątrobie, śledzionie, mózgu i węzłach chłonnych. Duże stężenie SO₂ w powietrzu może również prowadzić do zmian w rogówce oka

2) Tlenek węgla (CO) powstaje w wyniku niezupełnego spalania węgla. Jest niezwykle groźny, silnie toksyczny. Powoduje ciężkie zatrucia (zaczadzenie),                 a nawet śmierć organizmu

3) Tlenek azotu (NO) ma działania toksyczne. Obniża odporność organizmu na infekcje bakteryjne, działa drażniąco na oczy i drogi oddechowe, jest przyczyną zaburzeń w oddychaniu, powoduje choroby alergiczne (m.in. astmę). Tlenki azotu (NOX) są prekursorami powstających w glebie związków rakotwórczych i mutagennych. W połączeniu z gazowymi węglowodorami tworzą w określonych warunkach atmosferycznych zjawisko smogu, znanego z Los Angeles, Londynu i Meksyku. Tlenki azotu, po utlenieniu w obecności pary wodnej, mają również udział               w tworzeniu kwaśnych deszczów i ich niszczącym działaniu

4) Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) powodują ostre i przewlekłe zatrucia. W grupie węglowodorów aromatycznych duże zagrożenie stanowi benzopiren, ze względu na właściwości rakotwórcze

5) Metale ciężkie odkładają się w szpiku kostnym, śledzionie i nerkach, uszkadzają układ nerwowy. powodują anemię, zaburzenia snu, agresywność, mogą wywoływać zmian nowotworowe

6) Pyły powodują podrażnienia naskórka i śluzówki. Niebezpieczne są pyty najdrobniejsze o wielkości cząstki do 5 mm, które z łatwością przenikają do organizmu wywołując jego zatrucie, zapalenia górnych dróg oddechowych, pylicę, nowotwory płuc, choroby alergiczne  i astmę

Tabl.l. Główne źródła i rodzaje zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza

Omawiając wpływ czynników biogeograficznych na rozwój człowieka, czynników które poniekąd stwarzamy sami zmieniając świat, na lepszy naszym zdaniem, nieodparcie nasuwa mi się temat związany z degradacją naszej planety, naszego bezpośredniego otoczenia, miejsca gdzie żyjemy i mieszkamy. Dążność człowieka do polepszenia swoich warunków bytowania, rozwój gospodarki a przy tym zwiększanie się liczby ludności i ekspansywna eksploatacja środowiska przyrodniczego powoduje degradację naszego otoczenia, moim zdaniem całkowitą zmianę warunków  biologicznych i geograficznych. Nie jest tajemnicą, iż nasza planeta od początku swojego istnienia zmieniła się diametralnie pod względem chociażby samego wyglądu. Szczególnie w ostatnich latach daje się zauważyć eskalację powyższego a o tyle godną uwagi,        że przede wszystkim groźną dla zdrowia człowieka.
Zanieczyszczenia i zniszczenia w środowisku powstające pod wpływem działalności człowieka są rozmaite i zależą od charakteru tej działalności. Stają się szkodliwe lub groźne, jeśli środowisko nie jest w stanie samo sobie z nimi poradzić. Z punktu widzenia przestrzennego można wyróżnić:

-         zanieczyszczenia lokalne – związane np. z górnictwem,

-         zanieczyszczenia regionalne (lub krajowe) – zanieczyszczenia powietrza i wody,

-         zanieczyszczenia globalne (ogólnoświatowe) – np. nagromadzenie się w atmosferze dwutlenku węgla lub efekt cieplarniany.
Ingerencja człowieka kształtuje się odmiennie w zależności od typu środowiska. Tutaj można wyróżnić trzy typy tego środowiska:

1)       Miasta i ośrodki przemysłowe oraz pasma infrastruktury technicznej – tutaj występują największe zanieczyszczenia i zniszczenia, głównie z uwagi na duże skupiska ludności                       i wybitnie silne inwestowanie w gospodarkę miejsko-przemysłową.

2)       Obszary rolne, leśne i rekreacyjne – dochodzi tutaj do mniejszej degradacji środowiska, jednak z uwagi na planową gospodarkę reprodukcyjną, problemy zaczynają się               w momencie chemizacji rolnictwa i sposobów rozwiązywania problemów z usuwaniem odpadów pohodowlanych.

3)       Obszary niezamieszkałe i rzadko odwiedzane przez człowieka – są to obszary często chronione prawem lub takie, w których zachowała się najmniej zmieniona przyroda.

W środowisku miejsko-przemysłowym występują zanieczyszczenia powietrza i wody, zniekształcenia rzeźby, dewastacja gleby i roślinności, hałas, wibracja, promieniowanie elektromagnetyczne, śmieci i ścieki komunalne, uciążliwe wyziewy, odpady poprodukcyjne.             Są one szczególnie intensywne w centralnych obszarach aglomeracji oraz w dzielnicach przemysłowych i górniczych.

Zanieczyszczenia powietrza są głównie spowodowane przez:

-         przemysł

-         gospodarstwa domowe

-         transport

Do powietrza dostają się pyły rozmaitej wielkości (w tym trujące pyły ciężkich metali) oraz gazy, w największych ilościach dwutlenek siarki, tlenek węgla i tlenek azotu. Zanieczyszczenia powstają w czasie procesów produkcyjnych, głównie przez spalanie węgla. Wydostając się               z kominów fabrycznych, elektrowni, elektrociepłowni, kotłowni lokalnych i pojedynczych budynków mieszkalnych rozchodzą się na zewnątrz w promieniu kilku, kilkunastu, kilkudziesięciu i więcej kilometrów, w zależności od warunków terenowych, zabudowy, zieleni, warunków klimatycznych, a także wysokości komina. Największe zanieczyszczenia powietrza występują w województwach południowo-zachodnich: okolice Katowic, Kraków, okolice Opola i Jeleniej Góry. W centralnej Polsce: okolice Piotrkowa, Konina, Płock, Warszawa. Oraz                  w północnej Polsce: dawne województwo szczecińskie, Trójmiasto. W rejonach powyższych zanieczyszczenia emitowane są głównie przez: Hutę Sendzimira w Krakowie, elektrownię Bełchatów, elektrownię Turów, Kombinat Metalurgiczny Huta Katowice, hutę miedzi Głogów           i Legnica, Petrochemia Płock, Zakłady Chemiczne w Oświęcimiu, Zakłady Azotowe                      w Tarnowie itd.
Następnym czynnikiem degradacji środowiska są ścieki przemysłowe i komunalne, odprowadzane do wód powierzchniowych bezpośrednio z zakładów przemysłowych i siecią kanalizacji miejskiej. Więcej niż trzecia część ścieków wymaga oczyszczania. Tylko część            (ok. 60 %) oczyszcza się, natomiast pozostałe odprowadza się bez oczyszczania. Największe zagrożenia płyną od takich wielkich aglomeracji miejsko-przemysłowych jak: górnośląska, warszawska, łódzka, krakowska, bydgosko-toruńska. Zauważalnym jest katastrofalne obniżanie się czystości polskich rzek. Zaznaczyć tu trzeba, iż w połowie lat sześćdziesiątych, w Polsce do  I klasy czystości wód zaliczano ok. 25 % wszystkich rzek, natomiast już kilkanaście lat później (w 1987 roku) takich wód w naszym kraju nie było.
Z uwagi na ekspansywny przemysł wydobywczy, dzięki takim dziedzinom jak górnictwo, dochodzi do degradacji i zniekształcenia rzeźby terenu. Po całej Polsce rozproszone są tysiące miejsc wydobycia surowców mineralnych, piasku, żwiry, glin, torfu, węgla kamiennego                 i brunatnego. Wydobycie nawet małych ilości surowców mineralnych zaznacza się w krajobrazie w postaci kamieniołomów, dołów, usypisk i hałd. I póki nie są to wielkie odkrywki, zniszczenia są niewielkie. Natomiast eksploatacja na wielką skalę powoduje duże zmiany na znacznych przestrzeniach. Obok form wklęsłych tworzą się usypiska skał płonnych lub odpadów poprodukcyjnych. Powstają leje depresyjne, poziom wód podziemnych obniża się czasem tak znacznie, że płytkie studnie w okolicy tracą wodę. Dalej przesuszone warstwy powierzchniowe gruntu oddziaływają negatywnie na wzrost roślin. Roślinność karleje a mniej odporne gatunki giną.
Wpływ na samą roślinność nie tylko ma przesuszanie terenu ale i ekspansywne rolnictwo. Wprawdzie plony z hektara rosną, ale jest to wynik zabiegów agrotechnicznych, nawożenia, używania pestycydów, doboru ziarna i sadzeniaków oraz coraz częściej nawadniania terenów. Stwarza się w ten sposób sztuczne warunki upraw, o których decyduje człowiek. Dotyczy to również hodowli bydła, trzody chlewnej, drobiu, gdzie sposób chowu w pomieszczeniach zamkniętych jest oparta na żywieniu z dodatkiem pasz przemysłowych, które pozwalają na uzyskanie wysokich wyników.

Pod wpływem zanieczyszczeń powietrza i wody oraz zniekształceń rzeźby terenu i gleb następuje dewastacja roślinności zarówno w ekosystemach naturalnych, jak i antropogenicznych. Ekosystemy naturalne ulęgają zmianom, wypiera je roślinność wprowadzana przez człowieka. Zmienia się więc skład roślinności, zaczynają dominować rośliny o większych zdolnościach adaptacyjnych. Nie zawsze są to rośliny wartościowe. Równocześnie pewne gatunki roślin, zwłaszcza drzew, eksploatuje się nadmiernie, zubożając florę. Następują zmiany w warunkach siedliskowych powodujące trwałe przekształcenia ekosystemów.

Często zapomnianym czynnikiem, mającym wpływ na destrukcję środowiska, jest hałas. Wielkie skupienia ludności, produkcji i usług na stosunkowo małych obszarach aglomeracji miejsko-przemysłowych powodują hałas, który przy większym natężeniu staje się szkodliwy dla zdrowia. Badania wykazały, że hałas o natężeniu 30 dB wywołuje reakcję psychofizjologiczną, 65 dB – reakcję układu wegetatywnego, 90 dB – osłabienie i ubytek słuchu, a 120 dB – mechaniczne uszkodzenie słuchu. Źródłem hałasu są fabryki, ruch uliczny, roboty drogowe               i budowlane, a także urządzenia stosowane w gospodarstwach domowych (muzyka mechaniczne, radio, telewizja). Obok obszarów silnie przekształconych przez człowieka istnieją jeszcze w Polsce zakątki, w których zachowała się przyroda mało zmieniona od wieków. Obszary te zasługują na pełną ochronę. Zazwyczaj nie ma na nich miejscowych zanieczyszczeń. Podlegają jednak wpływowi zewnętrznych źródeł emisji, które powodują dewastację roślinności, zwierząt i klimaty roślinnego. Dotyczy to między innymi Ojcowskiego Parku Narodowego            czy Woliński Park Narodowy. Zanieczyszczenie i niszczenie środowiska może także powodować nadmierny ruch turystyczny, presja urbanizacji i niewłaściwe zabiegi melioracyjne. Działanie tych czynników grozi zachwianiem równowagi ekologicznej na obszarach                         o wybitnych walorach przyrodniczych. Dotyczy to między innymi takich parków narodowych jak: Wielkopolski, Kampinoski, Karkonoski, Tatrzański, Pieniński.

Jak widać z powyższego, degradacja środowiska przyrodniczego ma zdecydowany wpływ na zdrowie człowieka, na jego rozwój. To jednak, w jaki sposób wpływamy na ekosystemy, z naszym pędem do lepszego życia, świadczy o naszym braku zrozumienia dla potrzeb utrzymania tegoż środowiska w stanie zorganizowanym i naturalnym. Jak będą wyglądać kolejne pokolenia ludzkości jeśli pozostawimy im świat inny od tego, który znamy. Czy będą to także ci sami ludzie?

Z zapyleniem powietrza wiąże się ściśle zagadnienie jonizacji powietrza. W zależności od czynników jonizu­jących oraz warunków meteorologicznych i stopnia za­nieczyszczenia powietrza, zmienia się stopień jonizacji oraz wzajemny udział jonów o różnej wielkości. Wraz         ze wzrostem zapylania powietrza wzrasta zawartość dużych jonów, a zmniejsza się gęstość małych jonów. Przewaga ujemnych jonów (z ujemnym ładunkiem elektrycznym) w powietrzu (w pobliżu wodospadów, kaskad, wodotrys­ków) przyczynia się do dobrego samopoczucia                i wraże­nia świeżości powietrza. Odwrotnie, przewaga jonów do­datnich (t j. z dodatnim ładunkiem elektrycznym) wpływa negatywnie na szereg funkcji ustroju człowieka.

Bodźce neurotropowe

Niektóre czynniki meteorologiczne i sytuacje pogodowe mają szczególny wpływ na układ nerwowy, narządy zmy­słów i sferę psychiczną człowieka. W wyniku nieokreślonych, krótkotrwałych zmian pogody, w których jedno­cześnie zmianom ulega wiele czynników meteorologicz­nych, i magnetoelektrycznych dochodzi do zmian czyn­nościowych w układzie nerwowym, wyrażających się złym samopoczuciem, nadpobudliwością, drażliwością, lękiem, niepokojem, bólami głowy, często depresją. Już w 1920 r. Halle, a po nim w 1931 r. de Rudder, wykazali, że w dniach panowania fenu dochodzi do zwiększenia liczby samo­bójstw,  Mączynski wykazał, że podczas pogody uwarunko­wanej istnieniem niżu bliskiego, frontu zokludowanego, wyżu zaburzonego, w czasie dni z przechodzeniem frontu atmosferycznego, dochodzi do znamiennego wzrostu do­bowych częstotliwości wypadków drogowych. Inni autorzy wykazali wzrost dziennej liczby wypadków przy pracy i interwencji pogotowia ratunkowego w dniach panowa­nia meteorotropowych sytuacji pogodowych.

Nie zbadano dotąd dokładnie, które z czynników lub zespołów meteorologicznych są odpowiedzialne za zmia­ny w układzie nerwowym i narządach zmysłów. Pro­mieniowanie widzialne słońca, zjawiska  akustyczne towarzyszące  wiatrowi, wyładowania elektryczne, ruch powietrza oraz warunki termiczne, wrażenia węchowe związane z zawartością ozonu                   w powietrzu, tlenków azotu, aerozolu morskiego i fitoncydów wpływają na różne narządy zmysłów. Bodźce te wywołują określone odruchy bezwarunkowe i warunkowe, mające związek ze sferą psychiczną człowieka.

Choroby meteorotropowe

Są to schorzenia lub zespoły chorobowe, w których istniej wyraźny związek między pojawianiem się i zni­kaniem niektórych objawów a czynnikami meteorolo­gicznymi. Zaliczane są tu choroby gośćcowe, choroba wieńcowa, nadciśnieniowa, choroba wrzodowa i inne.

Choroby gośćcowe

Należą do schorzeń, w których najwcześniej i najwy­raźniej wykazano związek z pogodą. Już          w 1929 r. Rentschler  opublikowali wyniki obserwacji chorych z gośćcem stawowym w czasie zmian pogody. Stwierdzo­no, że bóle stawów nasilały się wraz ze spadkiem ciśnie­nia atmosferycznego             u 72°/o chorych, a u 21% osób w czasie sztormów. Tromp obserwował, że u 80% cho­rych występowały zaostrzenia bólów stawowych z nadej­ściem chłodnych frontów, przy spadku ciśnienia atmosfe­rycznego i temperatury, jak również przy silnym wietrze, przy czym wyraźniej zaznaczone były zależności bólów stawowych od zmian pogody u mężczyzn niż u kobiet. Nasilenie bólów stawowych występuje zazwyczaj między 2—4 godz. przed nadejściem ciepłego frontu oraz 5-10 godz. przed chłodnym frontem atmosferycznym. W fizjo­logicznym mechanizmie powstawania dolegliwości mete­orotropowych stwierdza się przede wszystkim upośledze­nie termoregulacji ustroju, polegające głównie na zaburze­niach w grze naczyniowej,       tj. opóźnionym i niedostatecz­nym zwężeniu tętniczek obwodowych, jak również ich rozszerzeniu. Zjawisko to występuje w schorzeniach reu­matycznych. Dlatego chorzy ci są bardziej wrażliwi na oziębienie. Nieprawidłowa regulacja cieplna ustroju jest też przyczyną zmian lepkości płynów stawowych i zwię­kszonej przepuszczalności błon komórkowych. Środowi­sko o niskiej temperaturze jest przyczyną największego oziębienia stawów i kości, gdyż tkanka kostna ma           3-krotnie mniejszą pojemność cieplną niż krew, a więc szyb­ciej się nagrzewa i szybciej stygnie niż krew i mięśnie. Oziębienie powoduje też zwiększenie lepkości płynów tkankowych, co opóźnia wydalanie szkodliwych pro­duktów przemiany materii. Ponadto zimno opóźnia lub hamuje działanie enzymów, co ma szczególne znaczenie w przemianie materii w mięśniach szkieletowych. Wy­daje się więc, że najważniejszym czynnikiem nasilają­cym dolegliwości stawowe jest ochłodzenie organizmu.

Dyzergie pourazowe i poamputacyjne

Terminy te oznaczają dolegliwości bólowe stawów i mięśni, które uległy urazowi przed laty. Bóle pojawia­ją się w okresach złej pogody, często na kilka godzin przed większymi zmianami pogody, podobnie jak w cho­robach reumatycznych. Podczas niekorzystnych sytuacji synoptycznych zdarzają się dokuczliwe bóle kikutów po amputacji, tzw. bóle fantomowe kończyn amputowanych.

Choroba wieńcowa

Zauważono zbieżność występowania zawałów serca z przejściem frontów chłodnych, ale również i ciepłych. Przy nagłych zmianach pogody częściej występują bolę serca u chorych               z chorobą wieńcową, zwłaszcza w okre­sach poprzedzających zmiany frontów atmosferycznych.                                W obserwacjach rocznych stwierdzono największą liczbę zachorowań na zawał serca w styczniu                i lutym, a naj­mniejszą w czerwcu, lipcu i sierpniu. Zawał serca wy­stępuje częściej u osób                          z zaburzeniami autonomicznego układu nerwowego. Badania wykazały, że u tych chorych występują wyraźne zaburzenia w termoregulacji, oraz zmiany w czynności wydzielniczej gruczołów wydziela­nia wewnętrznego, pod wpływem zimnych frontów atmo­sferycznych. Podczas przechodzenia zimnych frontów atmosferycznych zachodzą też zmiany fizycznochemiczne we krwi – zwiększa się lepkość krwi, skraca czas krze­pnięcia. Zmiany krzepliwości krwi wraz ze współistnieją­cą miażdżycą naczyń serca sprzyjają powstaniu zawału serca.

Choroba nadciśnieniowa

Stwierdzono, że największe wahania ciśnienia tętnicze­go krwi występują podczas frontów chłodnych. Najwię­ksze spadki ciśnienia krwi pojawiają się w ciepłych po­rach roku oraz podczas przechodzenia frontów ciepłych. W okresach panowania niżu atmosferycznego obserwowa­ne           są również spadki ciśnienia krwi u osób zdrowych i u chorych z nadciśnieniem.

Choroby alergiczne

• dychawica oskrzelowa — stwierdzono wzrost często­tliwości napadów duszności wraz                 z nagłym napływem mas zimnego powietrza, natomiast stopniowy spadek temperatury nie powoduje wzrostu częstotliwości ata­ków astmy.
• katar sienny jest schorzeniem alergicznym występu­jącym w okresie kwitnienia traw,               a czasem drzew owo­cowych. Czynnikiem uczulającym są pyłki traw i kwia­tów. Choroba mija, gdy znika jego przyczyna.

Nieżyty nosa, gardła, krtani, tchawicy

Częstotliwość występowania tych schorzeń ma związek ze zmianami pogody                           i ochłodzeniem. Oziębiona okolica ciała reaguje zmniejszonym ukrwieniem (skurcz naczyń),                 w wyniku czego zmniejsza się dostarczanie tlenu, co po­ciąga za sobą z kolei zaburzenia                    w miejscowej przemia­nie materii.

Obserwacje wykazały, że najbardziej są odporni, tzn. najrzadziej chorują na tzw. przeziębienie, ludzie o pra­widłowej budowie ciała, przy prawidłowym stosunku powierzchni ciała do ciężaru. Ludzie szczupli i wysocy mający za dużą powierzchnię ciała do ciężaru, bardziej podatni są na oziębienie, częściej chorują na katary, szczególnie wiosną. Otyli mają mniejszą powierzchnię ciała, ale w większym stopniu pocą się, a przy niewłaści­wym ochłodzeniu chorują również często na katary, z tym że częściej zimą.

Grypa

Jest schorzeniem wirusowym. W  Europie największa liczba zachorowań przypada na koniec stycznia i począ­tek lutego. Wirus grypy łatwiej przenosi się w powietrzu wilgotnym niż                    w suchym. Największą zachorowalność na grypę notowano przy nagłym spadku ciśnienia atmosfe­rycznego, z nadejściem chłodnych frontów, napływem polarnego powietrza i przy silnym wietrze. Podczas ni­żowej pogody maleje odporność organizmu na wszelkie zakażenia,              a wirusy wykazują większą aktywność i mają większe możliwości rozprzestrzeniania się. Ludzie za­hartowani rzadziej chorują na grypę, gdyż mają spraw­niejszą termoregulację i większą odporność na działa­nia szkodliwych czynników.

Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy

Znane jest powszechnie zjawisko narastania liczby za­chorowań lub zaostrzeń choroby wrzodowej w listopa­dzie, grudniu, styczniu i lutym. Powikłania choroby w postaci krwawień występują natomiast częściej w okre­sach panowania ciepłych frontów atmosferycznych. Mi­mo prowadzenia wieloletnich badań i obserwacji, nie uchwycono dotąd ścisłej zależności między występowa­niem choroby wrzodowej a określonym czynnikiem me­teorologicznym. Na podstawie przeprowadzonych dotych­czas badań można wysunąć następującą hipotezę — oso­by z zachwianym systemem nerwowym częściej chorują na chorobę wrzodową, wykazują też większą wrażliwość na promieniowanie nadfioletowe. Wrażliwość ta jest znacznie większa              w porze zimowej niż letniej. Promie­niowanie nadfioletowe pobudza wytwarzanie histaminy, która z kolei może wpływać na zwiększone wydzielanie kwasu solnego w żołądku. Nadkwasota,  jak wiadomo, sprzyja powstawaniu i zaostrzeniu choroby wrzodowej.

Rak skóry

Znamienne jest występowanie tego schorzenia prawie zawsze na odkrytych powierzchniach skóry. Częściej zapadają ludzie o delikatnej skórze z małą zawartością barwnika, szczególnie albinosi. W strefach klimatycznych, gdzie występuje większe natężenie promieniowania nad­fioletowego (bliżej równika), obserwuje się znacznie większą zapadalność na raka skóry, zwłaszcza dotyczy to ludzi białych – przybyszów. Fakty te sugerują pewien związek powstawania raka skóry z działaniem intensy­wnego naświetlania promieniowaniem nadfioletowym, szczególnie u osób wrażliwych na to promieniowanie. Nadmierne opalanie się na słońcu może być więc i z tego względu szkodliwe, zwłaszcza dla osób o jasnej karnacji skóry.

Choroby psychiczne

Chorzy psychicznie wykazują szczególną wrażliwość na zmiany warunków atmosferycznych. Tromp wykazał, że okresy pobudzenia chorych na schizofrenię są znacznie częstsze przy zmianach ciśnienia atmosferycznego, nie­zależnie od kierunku tych zmian. Wydaje się, że na tych chorych pobudzająco może wpływać napływ mas gorące­go, suchego powietrza. Stwierdzono również, że zwiększa się częstotliwość napadów drgawkowych u chorych z pa­daczką tuż po przejściu zimnych frontów atmosferycz­nych.

V. Wpływ warunków klimatycznych na rozwój społeczeństwa

Czynniki klimatyczne, jakkolwiek nie były nigdy je­dnym motorem rozwoju społeczeństwa, niemniej odgry­wały dużą rolę w przemianach ewolucyjnych. W epoce lodowcowej następuje gwałtowny rozwój gatunku ludz­kiego, w tym bowiem okresie warunki klimatyczne zmuszały człowieka do mobilizacji wszystkich swoich mechanizmów aklimatyzacyjnych. Wynalezienie ognia i rozwój produkcji narzędzi podyktowane były warunka­mi klimatycznymi, które wpłynęły również na dalszy rozwój społeczności ludzkiej.

Stałe oddziaływanie klimatu wpływało na kształtowanie się struktury somatycznej                            i morfologicznej człowieka.

Podawane są trzy zasadnicze czynniki meteorologiczne, wpływające na kształtowanie się wyglądu zewnętrznego ludzi zamieszkujących różne strefy klimatyczne:

1)      intensywność nasłonecznienia

2)      ruch powietrza

3)      wilgotność powietrza

One to prawdopodobnie zadecydowały o różnicach w zabarwieniu skóry, oczu i włosów. Na obszarach, gdzie istnieje największe niebezpieczeństwo nadmiernego napromieniowania słonecznego, występuje zwiększona zawartość melaniny – barwnika chroniącego przed nadmiarem światła. W skórze, włosach i na dnie oczu u ludzi zamieszkujących strefy tropikalne zwiększa się zawartość tego barwnika. Istnieje też zależność kształtu nosa od temperatury                  i wilgotności powietrza w danej strefie klimatycznej. Tłumaczymy to funkcją nosa w procesie oddychania. Powietrze przed wprowadzeniem do płuc lepiej ogrzewa się przechodząc przez wąski nos natomiast lepiej schładza się przechodząc przez szerokie komory nosowe. Szeroki nos jest cechą charakterystyczną ludzi zamieszkujących stale w strefie gorącego i wilgotnego klimatu, wąski – dla klimatu suchego (gorącego i mroźnego).

Znana jest też zależność masy ciała i wzrostu od warunków klimatycznych. Ciężar ciała osób mieszkających w strefie tropikalnej jest średnio mniejszy niż zamieszkujących strefy umiarkowane czy chłodne. Wiąże się to z wielkością powierzchni ciała i utratą ciepła. Wykazano zależność płodności i przyrostu naturalnego od warunków klimatycznych. W temperaturach optymalnych dłużej trwa okres płodności, jak również zwiększa się liczba zapłodnień.                      W rejonach tropikalnych najmniejszą liczbę zapłodnień (skutecznych) zanotowano w szczycie lata, w rejonach chłodnych – w zimie. W strefach umiarkowanego klimatu maksimum zapłodnień przypada na maj i czerwiec.

Rozwój kultury wpływa hamująco na procesy ewolucji, gdyż człowiek stara się stabilizować środowisko, kształtując je bardziej dogodnym dla siebie. Z drugiej strony przez rozwój cywilizacji, przemysłu, automatyzacji itp. zmienia on swe środowisko w sposób niekorzystny. Stwierdzono, że dzieci z terenów przemysłowych mają mniejszy przyrost ciężaru ciała i wzrostu, mniejszą siłę mięśniową ale większą pojemność płuc (cecha kompensacyjna). Dzieci                        w środowisku wielkomiejskim mają ograniczone możliwości ruchu i naturalnego wysiłku fizycznego, co wiąże się z większą skłonnością do zaburzeń rozwojowych.

Czynniki klimatyczne mogą więc wpływać na człowieka zarówno w sposób korzystny jak                i szkodliwy. Kierunek i sposób oddziaływania środowiska naturalnego na człowieka zależy                w dużej mierze od niego samego.

Niekorzystny wpływ środowiska atmosferycznego na człowieka zależy od jego działalności                  i wyraża się szkodliwym działaniem na organizm zapylonego i zanieczyszczonego środowiska naturalnego. Konsekwencjami pogwałcenia równowagi biologicznej jest powstawanie coraz częściej obserwowanych zaburzeń i schorzeń zwanych chorobami cywilizacyjnymi lub zawodowymi.

Narażenie naszego ustroju na nadmierne działanie niektórych bodźców meteorologicznych, jak np. promieniowania słonecznego, wynikające z niewiedzy lub ignorancji, może być przyczyną zaburzeń i chorób.

Środowisko naturalne, wolne od szkodliwych wpływów naszej cywilizacji, może być wykorzystane do celów leczniczych i profilaktycznych, choć za tym stwierdzeniem nasuwa mi się od razu wątpliwość możliwości znalezienia jeszcze takich miejsc na naszej Kuli ziemskiej.

Podczas konferencji poświęconej światowemu klimatowi, która miała miejsce w 1988r.                      W Hamburgu, przy ustalaniu stanu faktycznego za najważniejszy pojedynczy czynnik wpływający na klimat uznano emisję CO₂. W atmosferze znajduje się tylko 0,3% CO₂, pomimo to gaz ten odpowiedzialny jest w połowie za nagrzewanie się atmosfery ziemskiej. Od roku 1800 udział CO₂ w atmosferze ziemskiej  wzrósł około 20%, co, jak się szacuje, spowodowało wzrost temperatury na świecie  o pół stopnia Celsjusza. Innymi gazami cieplarnianymi są: metan (CH₄), tlenki azotu (NO_x), fluoro-chloro-węglowodory (freony) oraz tlenek węgla (CO). Uczeni uważają, iż jeśli nie zapobiegnie się takiemu wzrostowi ilości CO₂ w atmosferze w ciągu najbliższych 100lat, należy liczyć się ze wzrostem temperatury na świecie o średnio 8^oC.                W umiarkowanych, północnych szerokościach geograficznych niewykluczony jest jej wzrost nawet o 16^oC.

W ostatnich latach poczyniono znaczne postępy w naukowym poznawaniu zmian zachodzących w naszym klimacie. Streszczenie dokonanego postępu zostało przedstawione                w 1995r. na posiedzeniu grupy roboczej I Międzynarodowego Panelu na temat Zmian Klimatu (IPCC) w Madrycie. Stwierdzono, iż poziom gazów cieplarnianych nadal wzrastał, wzrost koncentracji freonów ustał. Wzrost temperatury od 1860r. został bezspornie udowodniony i tylko po części został spowodowany siłami natury. Efekt cieplarniany w ostatnim czasie wywołał prawdziwą burzę dyskusji w mediach, mówią już o tym nawet politycy. Pomimo efektu cieplarnianego i tendencji do ocieplania się klimatu ziemskiego rozwój tego zjawiska w skali regionalnej jest bardzo różny i tak np. przewidywania kierują się w stronę tezy, iż w najbliższych lat, nam być może jeszcze odległych, w Europie, średnia temperatura może spaść nawet do 11^oC co będzie spowodowane zanikiem ciepłego prądu zatokowego tzw. Golfsztromu. Jeszcze inne zmiany mogą nastąpić w oceanach. Wzrastający udział CO₂ w atmosferze zdaje się sprzyjać glonom i ich rozwojowi, które tak jak inne rośliny pobierają dwutlenek węgla przekształcając go w biomasę. Więcej glonów zużywa więcej dwutlenku węgla, jednak czy pomoże to nam ograniczyć radykalnie jego ilość w atmosferze – tego jeszcze nie udowodniono. Ostateczne wyjaśnienie związków zachodzących pomiędzy tymi procesami nie jest obecnie jeszcze możliwe.

Możemy jednak już obserwować pewne zjawiska z tym związane, np. zmiany temperatury w rejonie Pacyfiku. El Nino   to nazwa anomalii klimatycznej, która najpierw na przełomie 1982/83 potem w 1997r. odwróciła wiejące normalnie ze wschodu  na zachód  ciepłe południowo-wschodnie wiatry powodując suszę w południowo-wschodniej Azji oraz opady deszczu i zubożenie rybnych dotąd wód u wybrzeży Ameryki Południowej. Słowo El Nino znaczy po hiszpańsku „dzieciątko Jezus”. Peruwiańscy rybacy nazwali tak tę anomalię, gdyż występuje ona zawsze w okresie Świąt Bożego Narodzenia. Nie należy tu zapomnieć o często występujących w ostatnim okresie czasu anomaliach pogodowych związanych z huraganowymi wiatrami na terenie Europy, których skutki mogliśmy sami odczuć.

Omawiając wpływy człowieka na nasze naturalne środowisko nie można zapomnieć         o ozonie. W stratosferze i troposferze, gdzie przebiegają procesy chemiczne co raz bardziej widoczne są oznaki naszej niszczycielskiej działalności. W dolnych warstwach atmosfery zawartość ozonu zwiększa się, w górnych udział ozonu jest znacznie mniejszy co zagraża ochronie przed niebezpiecznymi promieniami ultrafioletowymi. W zależności od rozkładu pionowego (u dołu jest to więcej – u góry – mniej) ozon oddziałuje z różną siłą jako gaz cieplarniany.

Najbardziej widoczne są oznaki zmian klimatu w rolnictwie i w ilości wody, jaką niosą rzeki. Na przykład, ilość wody zmniejsza się stale w takich rzekach jak Niger czy Nil. Jeśli na terenach suchych ilość opadów zmniejszy się o 25%, ilość dostępnej wody zmniejszy się o 80%.

Nie muszę tu chyba dodawać o ujemnych skutkach zdrowotnych dla ludzi takich zmian klimatycznych, które w globalnym znaczeniu wpływają na nasz rozwój fizyczny i psychiczny. Uważam, że pod wpływem tych zmian już się zmieniliśmy, nasze organizmy stają się coraz bardziej odporne na negatywne bodźce tworzone przez nas samych. Ciekawi mnie to, czy gdyby udało mi się znaleźć człowieka mieszkającego i wychowanego na odludnej wyspie nietkniętej palcem cywilizacji i gdybym mógł się z nim zamienić miejscami to czy wytrzymałbym hałas ciszy jego świata a on, ciszę mojego miasta.

Bibliografia:

G.F.Fleming  „Klimat – Środowisko – człowiek”  1983, PWRiL

G.D.Roth  „Pogoda i Klimat” 1998 BLV Munchen

D.Martyn  „Klimaty Kuli Ziemskiej” PWN  Warszawa 1995

K.Wege  „Pogoda”  Warszawa  1995, Multico

Jeśli butelka zacznie już “sięgać” po człowieka, widzimy jak człowiek ten, czyjś bliski, niszczy siebie, swoją rodzinę i innych. Bardzo szybko wtedy normalna rodzina zmienia się w dysfunkcjonalną, czyli taką, która nie spełnia już swoich naturalnych funkcji. Potwierdzają to badania B. Grzelak-Włodarskiej, która poddała analizie 34 placówki wychowawcze. Wynika z nich, że aż w 80-ciu % badanych rodzin, wskaźnikiem dysfunkcjonalności było zjawisko alkoholizmu. W sytuacji zaistnienia dysfunkcji w rodzinie najczęściej mamy do czynienia z uzależnionymi i niepożądanymi następstwami istnienia męża,  ojca alkoholika i jego zachowań, degradujących własną osobowość, a równocześnie niszczących rodzinę. Jedna pijąca w rodzinie osoba, dostarcza wszystkim innym problemów życiowych, finansowych i uczuciowych. Pośrednio więc, cała rodzina styka się z szeroko rozumianym “problemem alkoholowym”.
Do naturalnych funkcji, których nie spełnia, lub spełnia w nie wystarczający sposób rodzina alkoholowa należy funkcja biologiczna. Często dzieci są niechciane i odrzucane. Niekiedy  rodzice nawet odtrącają dziecko przerzucając odpowiedzialność za jego dalsze losy na państwo zrzekając się całkowicie lub częściowo swych praw rodzicielskich (na szczęście zdarza się to coraz rzadziej). Gdy alkoholikiem w rodzinie jest mąż ? żona nie może liczyć na jego oparcie w sprawach wychowania dzieci. Alkoholik to raczej jeszcze jedno duże dziecko niż mąż i ojciec- duże dziecko odporne na wychowanie i dostarczające najwięcej kłopotów, ogromu złości i rozpaczy. Taki stan rzeczy stwarza sytuacji ważnych braków. Braku stabilności, porządku życiowego, braku możliwości przewidzenia zdarzeń, a więc i planowania, braku kontroli nad własnym życiem.
Spełnianie funkcji poznawczych w rodzinie alkoholowej też daje dużo do życzenia. Nie są spełniane potrzeby dziecka takie jak pomoc w nauce czy zdobywaniu wiedzy. Matka, która w takich sytuacjach jest jedyną podporą rodziny, załamuje się pod wpływem nawału spadających na nią problemów, bądź ucieka w pracę by o nich nie myśleć. To może tylko przykład, nie reguła bo zazwyczaj matki w takich sytuacjach starają się być silne i nie dać poznać dziecku po sobie swojej bezradności, starają się nadrobić zaistniałe braki, lecz warunki nie zawsze na to pozwalają.
Nie wystarczająco zaspokajane są też potrzeby psychiczne tj. akceptacji, miłości, współdziałania, szacunku i dostatku w rodzinie. Osoba w niej żyjąca jest narażona na przeżywanie trudnych i przykrych emocji: bezradności, wstydu, poczucia winy, lęku, złości, żalu i poczucia krzywdy. Oczywiście jest też miejsce na radość, satysfakcję, miłość i wiele innych dobrych uczuć, są one jednak “wyspami na oceanie żalu, wstydu, lęku i winy”. Rodzina przeżywa ciągłą niepewność i huśtawkę nastrojów osoby pijącej, nigdy nie wie co dziś jej się spodoba a co nie gdy wróci na rauszu. Dziecko w takiej rodzinie czuje się nie chciane, nie kochane, niejednokrotnie wmawia się mu, że to przez nie ojciec pije. Tego rodzaju chaos sprawia, że dziecko odrywa się od rzeczywistości. Ucieka w książki, muzykę, marzenia i fantazję. Wobec braku realnej możliwości radzenia sobie z trudną rzeczywistością, która je otacza, tworzy złudną rzeczywistość, mającą jednak bezpieczny stopień uporządkowania. Efektem tego rodzaju przeżyć jest po prostu dostosowanie się do nienormalności, lecz jak trafnie powiedział jeden poeta: “Jeśli w domu nie nauczysz się odróżniać prawdy od fałszu, jakże poradzisz sobie sam w świecie w którym roi się od postępu?”.
Przemoc, ból i nadużycia seksualne to zdarzenia którym sprzyja, wyostrza i dramatyzuje alkohol. Rodzina bywa ofiarami i świadkami przemocy. Przeżywa przerażenie, obawę o życie swoje i swoich najbliższych, żyją w ciągłym strachu i niewiedzy co dziś może się zdarzyć. Ucieczką staje się dla nich wyjście do pracy, szkoły, czy nawet sklepu ?tam nie muszą się bać.
Zaniedbywane są też potrzeby kulturalne i estetyczne w rodzinach alkoholowych. Dzieci z takich rodzin wykazują niższe uspołecznienie i motywację do nauki, wykazują wyższe przyhamowanie i więcej zachowań antyspołecznych . Rodzina nie daje dziecku możliwości osobowego rozwoju i nie tworzy poczucia więzi, właśnie z tego typu rodzin wyrastają ludzie nieprzystosowani społecznie, podejmujący próbę bezdomności (ucieczka z domu rodzinnego).
Tadeusz Sakowicz w latach 1992-95 zbadał zachowania dzieci które uciekły z domu i przebywały w pogotowiu Opiekuńczym w Kielcach ?Białogonie. Z 833 osób w tym 263 dziewcząt i 570 chłopców (w wieku od 7 do 17 lat) tylko 21% pochodziło z rodzin niealkoholowych, natomiast 36.61% dzieci wychowywał ojciec- alkoholik ,pozostałe 24.37% to matki z nałogiem alkoholowym. Z tych badań wynikło także, że jedynym osobistym obciążeniem uciekinierów, które zostało rozpoznane są zaniedbywania w nauce szkolnej. Tylko 13.64% osób było bez opóźnień, rok opóźnienia miało 24.78%, dwa 25.51%, trzy 22.58%, cztery 9.09, pięć i więcej 4.40%. Braki tak ogromne zwłaszcza w szkole podstawowej dla wielu uczniów będą stałe i nieusuwalne. Jaka będzie więc przyszłość tych dzieci bez żadnego wykształcenia?
A co z córkami? Uciekając z takiego domu gdzie nie ma miłości, poczucia bezpieczeństwa, a doświadcza się nędzy- mogą zetknąć się poza rodziną z ludźmi odpowiedzialnymi i dobrymi, ale są również zdemoralizowani, którzy skrzywdzą- jak głośna na całą Polskę sprawa trzech policjantów z Bytomia, którzy “służbowe” pełniąc obowiązki gwałcili nieletnie dziewczynki z rodzin alkoholików. Jest to trudne doświadczenie, które wyrobi nieodwracalne piętno na ich dalszym życiu.
Te rodziny gdzie jest alkoholizm bardzo często rozpadają się, bowiem on jest główną przyczyną rozwodów w Polsce. Dane statystyczne wykazują, że problem spożywania nadmiaru alkoholu w Polsce jest wciąż bardzo duży i ciągle się nasila w miarę upływu lat, co przedstawia załączona przeze mnie tabela. Wynika z tego, że wraz ze wzrostem spożywania nadmiaru alkoholu, następuje też zwiększenie liczby rodzin dysfunkcjonalnych.
Tak więc widzimy, że alkoholizm i dysfunkcjonalność rodziny zawsze idą ze sobą w parze w mniejszym lub większym stopniu. Kompleksowe więc działanie powinny zdążać do przywrócenia rodzinie jej funkcjonalności. Wiąże się to z wychowaniem do życia w rodzinie i wspieraniem każdej rodziny, aby trwała i zapewniała rozwój swoim członkom. Duże znaczenie mają tutaj różne organizacje, stowarzyszenia, a także kościół, bo jak powiedział Jan Paweł II: “Przyszłość świata idzie przez rodzinę i pomyślność Polski może przyjść razem ze zdrową, miłującą się rodziną. Z każdą rodziną”.
Moją pracę chciałabym zakończyć dołączając przykładowy kwestionariusz, który być może pozwoli osobie zajmującej się leczeniem uzależnienia poznać przyczyny i dotrzeć do podstaw nałogu, a tym samym pomóc.

Zagrożenie zewnętrzne stanowić mogą różnorodne trudności , niepowodzenia , klęski życiowe  i spowodowane tym stany frustracyjne . Do zagrożeń wewnętrznych zaliczane są źle rozwiązane konflikty , wywołujące lęki przed wyrzutami sumienia , poczuciem winy , wstydu , poczuciem mniejszej wartości , obawą przed utratą własnej godności (K.Dąbrowski , 1979 ; Z.Skorny, 1966).

K.Dąbrowski (19694) słusznie zwraca uwagę , że w życiu psychicznym jednostki ludzkiej największą rolę odgrywa konflikt między prymitywnymi biologicznymi potrzebami , uzależnionymi od ośrodków podkorowych , a potrzebami warunkowanymi społecznie , uzależnionymi od kory mózgowej , tak wyżej zorganizowanymi . Dynamizująca aktywność jednostki w sytuacji takiego konfliktu jest niezbędna dla jej rozwoju . Do najistotniejszych współczesnych konfliktów zaliczane są konflikty między dążeniem do :

1)      przyjemności a lękiem przed karą , przed negatywną oceną opinii publicznej , przed wyrzutami sumienia ;

2)      osiągnięcia czegoś , do znaczenia , dominowania a lękiem przed niepowodzeniem , kompromitacją , ośmieszeniem się ;

3)      niezależności , nieobciążania się obowiązkami a pragnieniem oparcia , potrzebą pomocy i opieki ze strony otoczenia .

F.Aleksander i T.M.French (1946) utrzymują , że jest to konflikt między pragnieniem jednostki znalezienia pomocy i oparcia , jej potrzebą zależności a pragnieniem samowystarczającej rywalizacji .

Z podstawowych tez K.Dąbrowskiego (1979) wynika , że konflikty mogą odgrywać dwojaką rolę : pozytywną i negatywną , w zależności od sposobu ich rozwiązania . Konflikty mogą być dobrze lub źle rozwiązywane i to stanowi podstawowe zagadnienie poradzenia sobie przez jednostkę z trudnościami . Od tego zależy jej rozwój , ekspansja życiowa , stopień osiągniętej samorealizacji czyli pełni rozwoju wrodzonych możliwości . Sposób rozwiązywania konfliktów zależy od bardzo wielu przyczyn , m.in. od jakości samego konfliktu , także do ukształtowania wewnętrznego środowiska psychicznego jednostki , na który składa się : wrodzona konstytucja psychofizyczna , wpływy wychowawcze oraz własna świadoma praca osoby przeżywającej konflikt (K.Dąbrowski , 1979) . Przede wszystkim ważne są konflikty określane jako znaczące w życiu danej jednostki .

Do dobrze rozwiązanych konfliktów zaliczane są te , w których jednostki po dłużej lub krócej trwającej dezintegracji psychicznej spowodowanej ścieraniem się antagonistycznych potrzeb , podporządkowuje potrzebę niżej zorganizowaną wyżej zorganizowanej  . Jednostka nabiera wprawy w podporządkowaniu niższych dynamizmów wyższymi w miarę ćwiczeń i przez to utrwala te wyższe w życiu psychicznym , do czego powinna zaprawiać się od wczesnych lat życia ( K.Dąbrowski 1972 ) .

Przy źle rozwiązanym konflikcie , gdy jednostka pozwoli sobie na zaspokojenie niższej potrzeby , pojawia się poczucie niezadowolenia z siebie , winy oraz wstydu i związane z tym lęki , będące wyrazem tłumienia w podświadomości owej niższej nieaprobowanej przez otoczenie potrzeby .

W życiu jednostki mogą pojawić się konflikty , których ona nie rozwiązuje w sposób zdecydowany , lub też istnieć sytuacje konfliktowe bardzo długo trwające . Są one sytuacjami nerwicogennymi dla jednostki . K.Dąbrowski zwraca uwagę , że mogą one dotyczyć jednostek wartościowych , wrażliwych , lecz o słabej motywacji , słabych dynamizmach . Jednostki takie nie mogą , bez odpowiedniego ukierunkowania i pobudzenia ich , zdobyć się na jasne , konkretne decyzje . Przeżywają one stały konflikt i stają się niezdolne do aktywnego życia , jeśli nie uzyskają pomocy ze strony otoczenia , są skłonne do ulegania sytuacjom , w których pojawiają się czynniki nerwicogenne , czynniki dezintegrujące . Jednostki te wymagają pomocy w zrozumieniu źródła ich przeżyć , reakcji , pomocy w zrozumieniu źródła ich konfliktów i nabraniu umiejętności ich rozwiązywania

( K.Dąbrowski , 1979 ) .

Do najczęstszych i najsilniej przeżywanych frustracji zaliczane są powstające na skutek zahamowania zaspokojenia potrzeb :

a)      kochania , dążenia do miłości ,

b)      uznania , szacunku ze strony otoczenia .

Szkodliwe skutki frustracji ujawniają się wówczas , gdy napięcie emocjonalne uaktywnionej potrzeby , nie znajdując ujścia , rozładowania przez zaspokojenie , zahamowuje procesy myślowe , które umożliwiłyby jednostce szukanie jakiegoś wyjścia z sytuacji trudnej , gdy zawęża pole świadomości i koncentruje się na zablokowanej potrzebie , tzn. wówczas gdy nie jest zdolna do , gdy nie jest w stanie myśleć o czymś innym ,  co nie wiąże się z przeżywaną trudnością . Przy długotrwałym stanie tego rodzaju frustracja może spowodować obniżenie innego rodzaju aktywności , jak praca szkolna , zawodowa , kontrakty z innymi .

Pozytywne skutki frustracji mogą wynikać z odpowiedniego wykorzystania wzmożonego napięcia emocjonalnego uaktywnionej potrzeby . M.Grzywak-Kaczyńska zwraca uwagę na sposoby wykorzystania przeżytego niepowodzenia dla rozwoju psychicznego . Przeżyte niepowodzenie może przyczynić się do kompensacji braków istniejących w charakterze , w postępowaniu jednostki , które przyczyniły się do porażki , do przeżycia niepowodzenia . Wartość kompensacji polega na tym , że zamiast demobilizować aktywność jednostki , wzmaga się jej wysiłki do skutecznego osiągnięcia celów . Drugim sposobem jest skierowanie wzmożonej energii na wyszukanie innej drogi dojścia do celu , do którego nie doprowadziła tymczasowa . Stanowi go obmyślanie lepszego sposobu zaspokojenia tej potrzeby . Trzecim sposobem jest znalezienie innego celu zaspokojenia tej samej potrzeby . Przykładem mogą służyć wybitne osiągnięcia zawodowe , społeczne , artystyczne jednostek , które doznały niepowodzenia w życiu osobistym . ( F.L. Leśniak , J.L. Vallee, 1976 ) .

Zwraca się uwagę na pewien charakterystyczny dla danej jednostki poziom napięcia  , który umie ona znosić , wyżej którego zaś nie wytrzymuje stanów frustracyjnych . Został on określony jako próg tolerancji  na frustrację . Do określonego poziomu  jednostka znosi ten stan , toleruje go bez szkody , a nawet z korzyścią dla swego rozwoju . Poza tą granicą dalsze napięcia powodują dezorganizację bardziej lub mniej zorganizowanej struktury psychicznej i przez to stają się dal danej jednostki niebezpieczne . Gdy napięcie przekroczy próg tolerancji , jednostka może utracić pełną kontrolę nad sobą i reaguje najczęściej agresją , gniewem . Gniew jest reakcją na zahamowanie zaspokojenia potrzeby . Jeśli jest atakiem na przeszkodę z wykorzystaniem sprawności umysłowej i uwzględnieniem korekty postępowania , to jest zachowaniem normalnym ( przystosowawczym ) . Jednakże agresja jest często niekontrolowana , zbyt silna , skierowana na wszystkich i na wszystko . Zachodzi wówczas przemieszczanie agresji na innych ludzi , a nawet na przedmioty martwe i mamy do czynienia z osobą społecznie dostosowaną ( Mościcka 1970,1973,1979,1984, Różycka ,1976, Rosenzweig, 1949 ) .

S.Rosenzweig  (1949) mówi również o wpływie frustracji na życie psychiczne jednostki , kiedy wypowiada pogląd , że frustracja obejmuje poziom ego , poziom budzącego się „ja” , poziom „jaźni” , która na pewnym etapie rozwoju psychicznego jednostki zaczyna współdziałać w jej rozwoju z siłami biologicznymi i oddziaływującymi na nią wpływami środowiskowymi . Siły te stanowią czynniki hierarchiczne niższe niż „jaźń” . Rola jaźni , określona przez K.Dąbrowskiego (1972) jako trzeci czynnik rozwojowy , polega na świadomym wartościowaniu swego wnętrza , na akceptowaniu bądź odrzucaniu i ograniczaniu właściwości , skłonności , zainteresowań , upodobań stanowiących wyposażenie dziedziczne lub wpływ środowiska zewnętrznego nawet wynik dotychczasowej pracy . Jaźń , czy inaczej trzeci czynnik rozwoju , stanowi o selektywnym ustosunkowaniu się do wpływów otoczenia , o krytycznej ocenie posiadanych właściwości , co sprzyjać może w pracy nad sobą , przezwyciężeniu nieaprobowanych cech , przekraczaniu determinant , jakimi są wrodzone i powstałe pod wpływem oddziaływującego środowiska zewnętrznego czy mniej świadomej własnej aktywności . Czynnik trzeci stanowi podstawę zwiększającej się autonomii psychicznej .

S.Rosenzweig (1949) sądzi , że wpływ procesu frustracji może sięgać nawet poziomu super ego , stanowiącego sumienie , siłę tłumiącą to wszystko , co w jednostce budzi jej dezaprobatę . W ujęciu K.Dąbrowskiego (1975) super ego stanowi ośrodek dyspozycyjno-kierowniczy , określający każdą świadomą czynność jednostki i jej zachowanie , jej plany i aspiracje . Wpływa na konkretne i ogólne decyzje , obmyślone i organizowane działania z chwila uniezależnienia się od prymitywnych popędów , zwłaszcza typu zachowawczego i seksualnego . Jest on wyższym poziomem rozwijającego się „ja” , rozwijającej się „jaźni” , tzn. jest zdolnością , umiejętnością świadomego dążenia , świadomego „chcenia”, działania , świadomego decydowania , określanego jako wola . S.Rosenzweig nie wyklucza wpływu frustracji na mechanizmy autonomii psychicznej , którą Dąbrowski określa jako czynnik trzeci , na mechanizmy samokontroli nazywanej „sumieniem” , ośrodkiem dyspozycyjno-kierowniczym czy super ego . Dąbrowski utrzymuje , że można niekiedy obserwować frustrację takich mechanizmów życia psychicznego , jak samopoznanie , zdolność przeróbki wewnątrz psychicznej wskutek niekorzystnych warunków życia , zwłaszcza wzrastania . Niekorzystne warunki , zwłaszcza jeśli są długotrwałe , mogą bardzo zubożać jednostki do wewnętrznego przekształcania swego indywidualnego wzorca według którego jednostka ocenia swoje właściwości psychiczne i swoje postępowanie .

A.Fraczek (1963) zwraca uwagę , iż złe przystosowanie jest konsekwencją frustracji . Objawami zaś złego przystosowania są :poczucie niższości , regresja , poczucie niesprawiedliwości , przewrażliwienie , niezwykła zależność w stosunkach przyjacielskich , nieumiejętność dostosowania się do okoliczności stwarzanych przez życie społeczne , nadmierna obawa przed niepowodzeniem , nieokreślony lęk w nowych sytuacjach , nadmierne zmęczenie , poczucie winy , nadmierna wrażliwość na pochwałę i naganę , jednocześnie zaś arogancja , nieliczenie się z przepisami czy wymogami życia społecznego . Jak stwierdza dalej autor , wymienione symptomy występują też z innych przyczyn niż frustracja . Długotrwała frustracja może prowadzić także  do jeszcze innych zmian , jak na przykład :

1)      powstanie pewnego rodzaju motywacji ,

2)      wytworzenie pewnego rodzaju sposobów obrony przed frustracją lub likwidowania już istniejącej frustracji ,

3)      powstanie nieprzystosowania .

A.Fraczek utrzymuje za innymi autorami ( J.Dollard , N.K.Miller i inni 1939 ) , Ze w wyniku frustracji mogą utrwalić się tzw. mechanizmy obronne jak : agresja , regresja , racjonalizacja , projekcja , stłumienie , przeniesienia , fantazjowanie , identyfikacja .

Frustracja obejmująca sferę samopoznania utrudnia adekwatną obserwację własnego życia psychicznego , dzięki której jednostka dąży do zrozumienia siebie i krytycznego ustosunkowania się do siebie .

Frustracja hamuje rozwój zdolności reflekcji , do wglądu w samego siebie , do adekwatnej samokontroli , jest zatem czynnikiem utrudniającym prawidłowy rozwój osobowości jednostki przeżywającej permanentne stany frustracyjne .

S.Rosenzweig (1949) sądzi , że podstawowymi mechanizmami , ujawnianymi przez osoby przeżywające stany frustracji , są : projekcja , identyfikacja i agresja .

Projekcja ujmowana jest przez tego autora jako rzutowanie na kogoś innego swoich przeżyć i doznań nie przyjętych przez super ego oraz jako pewna forma spostrzegania , w której zawarte jest całe doświadczenie określane terminem „masa apercepcyjna” .

Identyfikacja rozumiana jest przez S.Rosenzweiga jako upodobnienie do bohatera doznającego lub powodującego frustrację u kogoś innego .

Agresja w ujęciu S.Rosenzweiga posiada trzy kierunki i przejawia się w trzech typach :

1. Kierunki : 1) na zewnątrz – ukierunkowana na otoczenie ,

2) do siebie       – ukierunkowana na siebie ,

3) unik              – zostaje zwalczona przez zaprzeczenie sytuacji frustracyjnej .

1. Typy :1)  dominowanie przeszkód , w których bariera powodują frustrację jest w

wypowiedziach podkreślona .

2)      obrona ego , w którym dominuje obrona .

3)      potrzeba rozwiązania – podkreślona zostaje potrzeba usunięcia sytuacji frustracyjnej .

Podsumowanie

Przeprowadzona analiza psychologicznych konsekwencji frustracji do nieprzystosowania społecznego prowadzi do stwierdzenia , że frustracja stanowiąc niezawinione pozbawienie zaspokojenia istotnych potrzeb , może spowodować zagrożenie wewnętrznego życia psychicznego jednostki . Życie wewnętrzne jednostki ulega wówczas otamowaniu , przestaje się rozwijać , ubożeje i zamiast rozwijać pojawiające się problemy , poddaje się ona lękom , nie w pełni panuje nad swoimi napięciami , co sprawia , że włączają się automatyzmy niższego poziomu w postaci reakcji obronnych takich , jak :unikanie , projekcja , fantazjowanie , negatywizm , regresja , represja , racjonalizacja , reakcja przeciwna , identyfikacja i inne .

Źródłem tego zagrożenia są źle rozwiązane bądź nie rozwiązane przez jednostkę konflikty , pojawiając się w przebiegu życia każdej jednostki . Nasila to lęki , wyrzuty sumienia , poczucie winy i wstydu , poczucie mniejszej wartości , obawę przed utratą szacunku , własnej godności .

Pojawiające się sytuacje trudne , frustracyjne mogą jednak sprzyjać wzmożeniu pracy jednostki nad sobą i umożliwiać rozwój zdolności poznawczych i emocjonalno-motywacyjnych oraz właściwości charakterologicznych . Umiejętność poradzenia sobie z sytuacjami trudnymi zależy w dużej mierze od przygotowania jednostki do rozwiązywania pojawiających się w jej życiu problemów , od jej umiejętności pracy nad sobą . Umiejętność pracy nad sobą powinna jednostka wynosić z domu rodzinnego i rozwijać nadal w różnych systemach edukacyjnych , takich jak żłobek ,przedszkole , szkoły różnego typu , zakład pracy , różne struktury organizacyjne społeczeństwa i samo społeczeństwo wychowujące .

Zapobieganie niepowodzeniom w nauce zależy zarówno od nauczyciela, jak i od ucznia. Jeśli nauczyciel jest życzliwie usposobiony wobec swoich uczniów, ma do nich stosunek serdeczny, ale nie pobłażliwy, okazuje dużo zrozumienia dla ich niedoskonałości oraz cierpliwość dla tych, którzy nie mogą zrozumieć pewnych treści, i dąży do tego, żeby ich nauczyć, zmniejsza się stan napięcia między uczniem i nauczycielem, wpływając na obniżenie poziomu lęku nawet u uczniów neurotycznych i lękliwych. Kiedy uczniowie nabiorą przekonania, że nauczyciel nie chce im dokuczyć ani wykorzystać ich aktualnych niedociągnięć w pracy, ale pragnie im pomóc, będą bardziej interesowali się wykładanym przez niego przedmiotem . Dla umocnienia stosunków interpersonalnych między nauczycielem i uczniem równie ważne znaczenie, jak życzliwość i serdeczność, ma sposób oddziaływania. Uczeń chce, żeby go traktowano poważnie, bez ironii, lekceważenia, żeby mu wierzono i nie uważano za notorycznego kłamcę, żeby odnoszono się do niego z szacunkiem i nauczyciel musi się z tym liczyć, aby nie dopuścić do wzrostu niepowodzeń w nauce szkolnej.
Warunkiem przezwyciężania niepowodzeń uczniów w nauce szkolnej jest również poznanie przyczyn ich trudności. Nauczyciel, znając przyczyny trudności ucznia związane z nauką, może starać się je usunąć. Nie powinien jednak w żadnym razie obwiniać go za to. Uczeń może być winien, ale tylko częściowo, główna przyczyna niepowodzeń może tkwić poza uczniem, np. w organizacji procesu nauczania. Nie może również uważać, że szkoła jest doskonała, nauczyciele są idealni i nie popełniają żadnych błędów. Wielu nauczycieli jest oddanych pracy szkolnej, lubi młodzież i pracę z nią, lubi swój zawód, ma dobre przygotowanie i dobrze się czuje w swej roli. Jest także sporo takich nauczycieli, którzy do zawodu nauczycielskiego trafili przypadkowo , nie lubią go i nie umieją pracować z młodzieżą . W szkole znajdują się i jedni, i drudzy, dlatego nie jest ona instytucją nieomylną. Ukrywanie przyczyn niepowodzeń tkwiących w procesie nauczania, w postępowaniu nauczyciela z młodzieżą, nie doprowadzi do ich zlikwidowania. Trzeba szukać przyczyn wszędzie, bez uprzedzeń i sugestii, starając się likwidować trudności całkowicie, bo tylko wtedy można liczyć na efekty w nauce.

Trudności w uczeniu się wynikające z indywidualnych różnic psychicznych między uczniami wymagają indywidualizacji procesu dydaktycznego, nie w sensie indywidualnego nauczania, ale zróżnicowanego oddziaływania na poszczególnych uczniów. Nie można wszystkich uczniów traktować jednakowo ani twierdzić; że ocena niedostateczna mobilizuje ucznia do nauki. Jak wynika z licznych badań, ta sama ocena jednych uczniów zmobilizuje, a na innych wpłynie hamująco. Aby ustalić przyczyny niepowodzeń w nauce, należy poznać również sposoby reakcji ucznia na różnego rodzaju bodźce stosowane na lekcji. Do uczniów silnie reaktywnych należy podchodzić łagodnie, zachęcać do dalszego wysiłku i pracy, budzić odwagę i podkreślać ich faktyczne osiągnięcia. Są to jednostki wymagające więcej troski, zachęty i warunków sprzyjających osłabianiu napięć lękowych. Schematyczne oddziaływanie na wszystkich uczniów bez poznania sposobów ich reagowania nie pomoże w zlikwidowaniu niepowodzeń w nauce szkolnej nawet wtedy, gdy zastosowane będą najlepsze metody nauczania.

Jak już wspomniano w innym rozdziale podręcznika, na osiągnięcia w nauce duży wpływ mają zdolności uczniów, co nie jest jednoznaczne z tym, że tylko uczniowie najzdolniejsi mają w normalnej szkole najlepsze wyniki w nauce. Dzieci wybitnie zdolne wymagają również oddzielnego zajmowania się nimi, stawiania im zadań na miarę ich możliwości. W czasie zajęć lekcyjnych z uczniami przeciętnie zdolnymi dzieci wybitnie zdolne sprawiają nauczycielowi sporo kłopotu, wyrywając się do odpowiedzi, nad którymi powinni pomyśleć wszyscy, przeszkadzając w lekcji, na której nie dzieje się nic dla nich nowego. Dla tych dzieci trudno realizować na lekcji oddzielny program, ale należy przynajmniej indywidualizować stawiane im zadania. Przejawiają one silnie rozwiniętą potrzebę osiągnięć i jeśli nie będą miały okazji do jej zaspokojenia, wyłączą się z pracy klasy. Nie można do tego dopuścić, ponieważ osłabi to ich motywację do uczenia się, a ponadto przestaną pomagać uczniom słabym chociaż są bardzo chętni do takiej pomocy. Tak więc przez indywidualizowanie zadań należy zmobilizować uczniów zdolnych do aktywnego udziału w procesie nauczania i dopomagania słabiej uczącym się kolegom. Przy nauczaniu zespołowym udział uczniów zdolnych w zajęciach różnych zespołów wpływa na podniesienie jakości wykonywanej wspólnie pracy, a samych uczniów może związać bardziej z tym, co się dzieje w klasie.

Niepowodzenia w kształceniu .

Zagadnienie powodzeń i niepowodzeń szkolnych uczniów można rozpatrywać w różnych aspektach, w zależności od tego, na co chce się zwrócić uwagę. Na temat niepowodzeń szkolnych powstała już bogata literatura pedagogiczna oraz pewne prace psychologiczne. Autorzy poszczególnych prac wskazują na przyczyny niepowodzeń w nauce , wyjaśniają , od jakich czynników one zależą , wreszcie proponują środki zaradcze , które mają zapobiegać powstawaniu niepowodzeń.

Nie będziemy tu analizować wszystkich czynników determinujących niepowodzenia uczniów w nauce, chcemy jednak zwrócić uwagę na czynnik podstawowy, tj. na motywację do uczenia się. Autorzy badający problem niepowodzeń w nauce szkolnej nie doceniają w pełni faktu, że uczeń wstępujący do szkoły chce się uczyć, a po 3, 4 latach nauki ta motywacja staje się słabsza, a u niektórych jednostek zupełnie zanika. Badania niektórych psychologów wykazały, że uczniowie klasy I i II uczą się dlatego, że mają chęć do nauki. Chcą zdobywać umiejętności czytania, pisania, rachowania, dopominają się, żeby nauczyciel zadawał im lekcje do domu i są niezadowoleni, jeśli nic nie mają zadane i nie mogą odrabiać lekcji.

Taki stan motywacji trwa na ogół przez krótki okres czasu. Obniżenie motywacji do nauki bądź jej zanik obserwuje się u uczniów nie wykazujących ani odchyleń od normy, ani żadnych zaburzeń w zakresie funkcjonowania analizatorów biorących udział w procesie uczenia się. Prawdopodobnie dzieje się tak dlatego, że w trakcie nauki zmienia się rodzaj motywacji do uczenia się. W momencie przyjścia do szkoły działa motywacja wewnętrzną i dziecko chce się uczyć, poznawać, styka się z wieloma interesującymi i nieznanymi zjawiskami, wszystko jest dlań ciekawe i godne uwagi. Z biegiem czasu i nauki w szkole, rzeczy ciekawych jest coraz mniej, nauka przestaje być interesująca i staje się uciążliwym obowiązkiem. Przy takich zmianach siła motywacji wewnętrznej maleje, aż w końcu zamiast niej pojawia się motywacja zewnętrzna, pobudzana przez przymus, naciski i wymagania.

Wyjaśnienia tego stanu rzeczy należy szukać w niepełnym zaspokojeniu potrzeby zmiany wrażeń i przeżyć. Jest to ważna potrzeba dla jednostki żyjącej w określonym środowisku bodźcowym. Chociaż nadmiar bodźców męczy każdego, to brak ich niepokoi, a jednostajność nuży. Jeśli jedna lekcja jest podobna do drugiej i na każdej z nich niewiele jest nowego, to trudno wymagać, aby uczniowie byli aktywni. Nie każda lekcja może być interesująca i nie na każdej dzieją się rzeczy ciekawe, pochłaniające uwagę uczniów, nie można jednak zgodzić się na to, żeby wszystkie lekcje były prowadzone według jednego schematu.

Niezaspokojenie potrzeby zmiany wrażeń i przeżyć to jedna z poważnych przyczyn osłabienia siły motywacji do uczenia się u dzieci i młodzieży, która na własną rękę szuka interesujących źródeł wiedzy. Następną przyczyną osłabiającą motywację do uczenia się jest nieprzydatność przerabianego materiału. Uczeń, zwłaszcza w klasach wyższych, chce wiedzieć, po co uczy się określonych treści, w jakim celu ma opanowywać materiał, który – jego zdaniem – nie przyda mu się w życiu. O treściach nauczania zadecydowali dorośli, którzy nie zawsze chcą wyjaśnić pytającemu, w jakim celu ma się uczyć określonych wiadomości. Motywacja do uczenia się danego przedmiotu jest znacznie silniejsza wtedy, gdy młodzież zna cel, a słabsza wtedy, gdy go nie zna. Jeśli uczeń zna cel i użyteczność przerabianego na lekcji materiału, jego treści nabierają dla niego wartości i uczy się ich chętniej. Uczniowie zamierzający podjąć studia wyższe zupełnie inaczej uczą się przedmiotów, z których zdają egzamin wstępny, niż tych, z których nie zdają. Jeśli dojdą do wniosku, że zasób wiedzy z przedmiotu egzaminacyjnego, jaki zdobyli w szkole, jest niewystarczający, uczą się dodatkowo na specjalnie organizowanych kursach lub korepetycjach. Nauka przedmiotu egzaminacyjnego staje się celowa, nabiera znaczenia, podnosi się wartość przerabianych treści, w wyniku czego motywacja do uczenia się zostaje wzmocniona. Uczniowie zaczynają stawiać sobie i wykładającym wymagania, chcą gruntownie poznać materiał, aby nie popełnić błędu na egzaminie. Motywacja wewnętrzna do uczenia się wzrasta, uczniowie znów chcą się uczyć i dobrze przyswoić materiał, aby nie odpaść na egzaminie wstępnym.

Wzmacnianie siły motywacji do uczenia się danego przedmiotu zależy w dużym stopniu od nauczyciela, od tego, jaką wartość nada treściom przekazywanym na lekcji, przy czym chodzi tu głównie o wartość faktyczną, a nie formalną.

We wzmacnianiu motywacji do uczenia się dużą rolę odgrywa zaspokojenie potrzeby sukcesu i osiągnięć. Każdy człowiek dąży do tego, żeby mieć osiągnięcia w życiu i odnosić sukcesy. Uczeń, który mimo rzetelnej pracy ma słabe osiągnięcia w nauce, zniechęca się, zaniedbuje się w nauce danego przedmiotu lub stara się uzyskać tylko stopnie dostateczne. Potrzeba sukcesu w nauce szkolnej odgrywa poważną rolę motywującą do nauki. Już na początku roku szkolnego uczniowie starają się uzyskać najlepsze oceny, są bowiem przekonani, że dzięki temu zdobędą opinię dobrych uczniów i nauczyciele będą się do nich odnosić bardziej życzliwie niż do uczniów dostatecznych. Uczniowi dobremu za niedociągnięcia w nauce nie zawsze stawia się stopień niedostateczny, natomiast uczniowi słabemu na ogół nie pobłaża się. Sukces odniesiony na początku roku opłaca się uczniowi, nic też dziwnego, że wszyscy chcą go zdobyć i mieć osiągnięcia pozytywnie oceniane przez nauczycieli. Uczniowi słabemu trudno jest przełamać wytworzoną o nim opinię i uzyskać lepsze stopnie od dostatecznych. Wielu uczniów zniechęca się, przestaje pracować, ich motywacja do nauki zostaje osłabiona, a niepowodzenia mnożą się. Sytuacja pogarsza się jeszcze, ponieważ na lekcji nauczyciele najczęściej nie zajmują się uczniami słabymi.

Uczniów opóźnionych w opanowywaniu wiadomości z danego przedmiotu należy aktywizować na każdej lekcji, a nie pozostawiać ich własnemu losowi. Powinno się u nich rozwijać motywację do uczenia się, szukać dodatnich momentów zasługujących na pochwałę, gdyż to ogromnie wzmacnia siłę motywacji do uczenia się.

Wyrażenie uczniowi słabemu uznania nawet za drobne osiągnięcia zmienia jego motywację do nauki. Trzeba jednak zwracać uwagę na to, aby następne pochwały wyrażać za coraz wyższe osiągnięcia, gdyż pochwała za minimalne sukcesy może spowodować, że uczeń zadowoli się przeciętnymi osiągnięciami i nie będzie starał się podwyższyć swoich wyników, bo i tak jest chwalony.

Przyczyną niepowodzeń w nauce szkolnej mogą być różnorodne sytuacje trudne, w jakich uczeń się znajduje. W warunkach pracy szkolnej szczególnie niekorzystny wpływ wywierają takie sytuacje trudne, jak: przeciążenie, zagrożenie i zakłócenie

Sytuacja przeciążenia zdarza się w szkole często, zwłaszcza wtedy, gdy nauczyciel zadaje uczniom zbyt dużo prac domowych. Przeciążeni są głównie uczniowie wyższych klas szkoły podstawowej i szkoły średniej. Jest to zrozumiałe, bo zakres opanowywanych wiadomości rozszerza się, a czas przeznaczony na naukę nie zwiększa się. To, czego nie można zrobić na lekcji, trzeba wykonać w czasie pracy domowej. Dlatego uczniowie wyższych klas szkoły średniej, aby mieć dobre wyniki w nauce, pracują w domu po 5 do 6 godzin, odrabiając lekcje na następny dzień. Troska o opanowanie wiadomości pozostawiona jest samemu uczniowi, opiece domowej, korepetytorom, a wyniki w nauce nie zawszą są zadowalające. Uczeń chce się nauczyć i wkłada w to wiele wysiłku, ale wskutek przeciążenia zbyt obszernym materiałem, uczy się słabo. Nauczyciele uczący w tej samej klasie nie zawsze porozumiewają się ze sobą w sprawie zadawania uczniom lekcji, które w tej sytuacji są nierównomiernie rozłożone, co w konsekwencji powoduje silne przeciążenie dzieci w pewnych okresach nauki szkolnej.

Następstwem przeciążenia jest poczucie zagrożenia; tego typu sytuacja trudna zdarza się dosyć często. Uczniowie, nie umiejąc wykonać dobrze zadań szkolnych, czują się zagrożeni, bo mogą otrzymać ocenę niedostateczną, usłyszeć przykrą uwagę, narazić na szwank dobrą opinię, mieć przykrości w szkole i w domu. Cała działalność uczniów, którzy nie potrafią poradzić sobie z obowiązkami szkolnymi; przebiega w warunkach nieustannego zagrożenia. Odbija się to nie tylko na ich postępach w nauce i zachowaniu, ale wpływa również na ich układ nerwowy i może prowadzić do powstania zaburzeń nerwowych. Pojawiają się czynności obronne, do których należą: wagary, ucieczki z domu, zachowanie agresywne, napastliwe, aroganckie.

Z sytuacją zagrożenia wiążą się najczęściej przeżycia lękowe. Uczeń znajdujący się w takiej sytuacji boi się przykrych dla niego konsekwencji, kary, jaką może otrzymać w domu i szkole. Badania dotyczące tego zagadnienia wykazały, że uczniowie, którym grozi stopień niedostateczny, mający wpływ na ocenę okresową, przeżywają stany lękowe. Wezwani do odpowiedzi przy tablicy, nie potrafią formułować jasno myśli, a niektórzy stwierdzają, że czują zupełną pustkę w głowie, nie mogą znaleźć sensownej odpowiedzi, chociaż wiedzą, jaka powinna być (Z. Putkiewicz, 1973).

W procesie uczenia pojawiają się również zakłócenia, najczęściej wtedy , gdy np. zadanie, które uczeń ma rozwiązać, różni się od dotychczas spotykanych, jest bardziej złożone lub wymaga innego sposobu rozwiązania. Zakłócenia wywołują wszystkie zadania mające niejasną strukturę, zadania niezrozumiałe w pełni, nowe, w których występuje nieznana jeszcze zmienna, na temat której uczeń nie posiada wystarczających wiadomości.

Sytuacją trudną typu zakłócenia będą także przeszkody, jakie uczeń napotyka w swojej działalności. Taką przeszkodą może być np. nie wywołanie go do odpowiedzi wtedy, gdy chce odpowiadać, brak bardzo potrzebnego podręcznika lub zeszytu z papieru bezdrzewnego przeszkodą zakłócającą normalną działalność ucznia będzie również brak warunków do pracy w domu lub niewystarczający zasób informacji potrzebnej do wykonania zadania.

W sytuacji trudnej najczęściej pojawia się dążenie, do tego, żeby nie dopuścić do całkowitej porażki i wtedy uczeń, nie mogąc opanować całości materiału, uczy się tylko niektórych elementów, co jest o tyle niebezpieczne, że może prowadzić do powierzchownego przyswojenia, wiadomości. Pokonywanie trudności przy nowych zadaniach jeszcze nie spotykanych odbywa się najczęściej metodą prób i błędów, w której większą rolę odgrywa manipulowanie poszczególnymi elementami, niż wykrywanie i rozumienie zależności między nimi. Ta metoda, jeśli nawet pozwala uzyskać pozytywny wynik, nie rozwija myślenia, co jest wielce szkodliwe dla uczącego się.

Na niepowodzenia w nauce szkolnej mają również wpływ różnice indywidualne między uczniami. Badania J. STRELAUA (1970), przeprowadzone wśród uczniów klas licealnych, wykazały zależność wyników w nauce od cech temperamentalnych. Stwierdzono, że uczniowie mało reaktywni rozpoczynają odrabianie zadań domowych od przedmiotu najtrudniejszego, a ucząc się wiersza powtarzają go tak długo aż się nauczą. Uczniowie reaktywni z kolei nie pracują w sposób ciągły, robią przerwy w nauce i rozpoczynają zwykle od uczenia się przedmiotu najłatwiejszego.

Jednostki mało reaktywne mniej są podatne na zmęczenie i nie potrzebują w czasie pracy wypoczynku. Uczniowie reaktywni są bardziej podatni na zmęczenie, odczuwają potrzebę wprowadzania częstych przerw, więcej czasu poświęcają na przygotowanie i sprawdzanie pracy. Wykazują małą odporność na stresy i działanie silnych, długotrwałych bodźców. Uczniowie o silnym układzie nerwowym, tj. mało reaktywni, są odporni na niepowodzenia, starają się je konsekwentnie likwidować.

Jak już wspomniano w innym rozdziale podręcznika, na osiągnięcia w nauce duży wpływ mają zdolności uczniów, co nie jest jednoznaczne z tym, że tylko uczniowie najzdolniejsi mają w normalnej szkole najlepsze wyniki w nauce. Dzieci wybitnie zdolne wymagają również oddzielnego zajmowania się nimi, stawiania im zadań na miarę ich możliwości

Trudności i słabe postępy w nauce mogą ujemnie wpływać na zachowanie się uczniów. Dzieci reaktywne na skutek niepowodzeń żyją w ciągłym napięciu i lęku, często powtarzające się i dlatego utrzymujące się u nich silne przeżycia emocjonalne mogą doprowadzić do nerwic. .

U niektórych dzieci utrwalone postawy lękowe powodują zaburzenia czynności wegetatywnych. Dzieci te tracą apetyt, miewają biegunki lub wymioty. Obserwuje się u nich także zaburzenia snu, śpią niespokojnie, zrywają się w nocy (Halina Spionek, 1970). Zaburzenia te powstają u dzieci charakteryzujących się nadwrażliwością emocjonalną. Ciężkie stany nerwicowe występują wtedy, gdy źródłem zagrożenia jest dla dziecka równocześnie dom i szkoła. W szkole nauczyciele i rówieśnicy okazują mu niechęć, a w domu rodzice – zamiast pomóc dziecku, karzą je dotkliwie za każdy zły stopień.

Dzieci, które często znajdują się w sytuacjach stresowych, są pełne niepokoju i rezygnacji, a to wpływa ujemnie na ich motywację i mobilizację do dalszej pracy. Pod wpływem niepowodzeń mogą pojawić się zachowania agresywne, przy czym agresja może być skierowana albo na nauczyciela, albo na przedmiot nauczania, w którym dziecko nie ma osiągnięć. Uczeń nie wyraża jej z reguły w formie bezpośredniego ataku, lecz w formie złego zachowania na lekcji, przeszkadzania innym itp. Uważa że nauczyciel uprzedził się do niego i to jest przyczyną jego niepowodzeń w nauce, prosi więc rodziców, aby go przenieśli do innej szkoły lub do innej klasy, w której nie uczy ten właśnie nauczyciel.

Innym sposobem reagowania na niepowodzenia jest obojętność, apatia, wycofywanie się. Apatia jest oznaką, że agresywne zachowanie jest zahamowane, ale może wyrażać się pośrednio. Jeśli dziecko nie może bezpośrednio wyładować agresji wobec osoby, którą czyni odpowiedzialną za swoje niepowodzenia, wykazuje obojętność i całkowity brak zainteresowania nauką. Jednocześnie wytwarzają się u niego mechanizmy obronne, o których piszemy w innym miejscu

Właściwości ucznia decydujące o przebiegu i efektach nauczania — Psychologiczne   podstawy przyswajania wiedzy przez uczniów

Proces przyswajania wiedzy przez uczniów zależy przede wszystkim od ich dyspozycji psychicznych i zaangażowanych w tym procesów poznawczych. Podstawową rolę w zdobywaniu doświadczeń w procesie uczenia się odgrywa wrażliwość zmysłowa, dzięki której może uczeń odbierać wrażenia i poznawać otaczającą go rzeczywistość przez bezpośredni kontakt z przedmiotami. Oprócz wrażeń, w bezpośrednim poznawaniu świata biorą udział spostrzeżenia, jako proces psychiczny bardziej złożony. Małe dziecko, rozpoczynając naukę szkolną, spostrzega wiele zjawisk, nie są to jednak spostrzeżenia pełne. Dziecko wielu rzeczy nie widzi ani nie rozumie, musi się nauczyć patrzeć. Ukierunkowanie spostrzeżeń w procesie nauczania na określone właściwości przedmiotów i zjawisk pozwala dziecku na dokładne poznanie ich i zrozumienie. Takie organizowane w czasie nauki szkolnej spostrzeżenia umożliwiają dziecku ujmować zjawisko w jego zależnościach i uwarunkowaniach, ułatwiają również porządkowanie treści spostrzeganych zjawisk na podstawie cech poznawanych bezpośrednio.

Spostrzeganie odgrywa ważną rolę w uczeniu się, przy czym najbardziej użyteczne jest w klasach najniższych, w których uczeń nie jest jeszcze przygotowany do pośredniego i uogólnionego odbioru informacji o przedmiotach czy zjawiskach. Wagę tego rodzaje poznania podkreślali nie tylko psychologowie i pedagogowie, ale również filozofowie. Znana jest leninowska teoria poznania, która ujmuje proces poznania na trzech współdziałających ze sobą poziomach: od żywego oglądu do myślenia abstrakcyjnego i od niego do praktyki. Pierwszy stopień poznania to właśnie spostrzeganie, na podstawie którego dochodzi się do uogólnień, pojęć i myślenia abstrakcyjnego. Na drugim poziomie znajduje się myślenie pojęciowe, którego zakres rozszerza się, aby w końcu doprowadzić do formułowania teorii. Wreszcie trzeci poziom to weryfikacja założeń teoretycznych czy tylko myśli uogólnionych w praktyce. Jest ona nie tylko kryterium oceny i sprawdzianem, ale również źródłem doznania empirycznego. W procesie uczenia się rolę praktyki będą spełniały wszelkiego rodzaju ćwiczenia, w których uczeń stosuje zdobyte wiadomości, koryguje błędne ujęcia, uzupełnia informacje i rozszerza ich zakres.

Innym czynnikiem biorącym udział w przyswajaniu wiedzy przez ucznia i towarzyszącym wszystkim procesom poznawczym jest uwaga. Szkoła dąży do rozwijania u ucznia uwagi dowolnej, jako celowego ukierunkowania świadomości na to, co ma sobie przyswoić. Jest to uwaga dowolna będąca wynikiem ćwiczenia i wychowania. Dzięki niej zahamowane zostają reakcje na bodźce rozpraszające i powstaje stan koncentracji. Pod wpływem uwagi dowolnej pełniejsza jest spostrzegawczość, pozwalająca na wyodrębnienie tych cech przedmiotów, które mogły być pominięte w momencie roztargnienia.

Duży wpływ na przyswajanie wiedzy mają zainteresowania, które przejawiają się w wybiórczości spostrzeżeń i dążeniu do zajmowania się wybranym przedmiotem czy zjawiskiem. Odgrywają one rolę we wszystkich etapach rozwojowych. W procesie nauczania należy dostosowywać wiadomości do zainteresowań uczniów, jak również kształtować nowe zainteresowania stosownie do przekazywanych treści. Badania przeprowadzone w tym zakresie dowodzą, że szkoła może rozwijać zainteresowania uczniów. Różnice występujące w przyswajaniu wiadomości między dziewczętami i chłopcami przypisuje się odmienności zainteresowań związanych z płcią. Jeżeli jednak materiał jest tak dobrany, aby zainteresował i chłopców i dziewczęta, to nie stwierdza się różnic w efektach uczenia się. Trwałość zainteresowań jest różna i zależy od wielu czynników. Zadaniem szkoły i nauczyciela, jako organizatora procesu uczenia się, jest podtrzymywanie i rozbudzanie u uczniów pożądanych zainteresowań.

Na proces uczenia się i jego wyniki duży wpływ ma motywacja osiągnięć. I. W. ATKINSON stwierdził, że motywacja osiągnięć zależy od wartości celu, do którego dąży jednostka oraz od stopnia prawdopodobieństwa sukcesu i porażki. Jego zdaniem, w procesie uczenia się należy stawiać uczniom zadania o średnim stopniu trudności, to wtedy ich wyniki będą wysokie. Podobnie istnieje zależność między wynikami a poziomem aspiracji jednostki uczącej się: zarówno zbyt wysoki poziom, jak i poziom zbyt niski wywierają ujemny wpływ na efekty uczenia się. Najbardziej pożądany jest taki poziom aspiracji, który nie przekracza możliwości jednostki. Prawidłowy przebieg uczenia się i osiągnięcia w tym zakresie zależą również od doświadczeń jednostki, jej pozycji społecznej i aktualnej sytuacji. U dzieci, które mają powodzenie w nauce, poziom aspiracji podwyższa się, a u tych, które spotykają niepowodzenia, aspiracje obniżają się, zwłaszcza wtedy, gdy niepowodzenia są ciągłe, gdy towarzyszą dziecku stale, natomiast wtedy, gdy pojawiają się sporadycznie, nie są dotkliwe, wzmacniają siłę motywacji osiągnięć. Stałe powodzenie mole działać niekorzystnie na jednostkę, ponieważ nie mobilizuje do wysiłku i do coraz wyższych osiągnięć.

Wydatną rolę w przyswajaniu wiedzy przez uczniów odgrywa pamięć, przy czym rodzaj pamięci zaangażowanej w tym procesie zależy od okresu rozwojowego i cech indywidualnych jednostki. W młodszym wieku szkolnym (7 – 12 lat) dominuje pamięć mechaniczna i zapamiętywanie dosłowne. Pod koniec tego okresu pamięć dziecka zatraca charakter mechanicznego przyswajania wiadomości i w klasie VI szkoły podstawowej, a więc u uczniów w 12 roku życia, raptownie wzrasta zapamiętywanie sensowne materiału szkolnego, a zmniejsza dosłowne (M. Szardakow, 1958).

W procesie nauczania rozwija się również pamięć dowolna. Intensywny rozwój pamięci dowolnej rozpoczyna się w klasie V – VI szkoły podstawowej i ten rodzaj pamięci zaczyna przeważać nad pamięcią mimowolną. Nie znaczy to, że zostaje zahamowany rozwój zapamiętywania mimowolnego, ono rozwija się również, ale wzrastają wskaźniki dotyczące różnic między jednym i drugim rodzajem zapamiętywania. Jeśli w klasie II szkoły podstawowej przeważa zapamiętywanie mimowolne, to już w klasie IV zaczyna dominować zapamiętywanie dowolne, a rozwój jego w następnych klasach jest szybszy niż zapamiętywania mimowolnego, ale i uczniowie w wyższych klasach szkoły podstawowej zapamiętują wiele rzeczy bez specjalnego zamiaru. Z geografii czy historii zapamiętują nie tylko to, co chcą zapamiętać, ale także fakty czy nazwy nie będące treścią nauczania. P. I. ZINCZENKO (zob. Szardakow, 1958) stwierdził w swoich badaniach, że zapamiętywanie mimowolne występuje silniej wtedy, gdy treści uczenia się są zbliżone do podstawowej działalności uczniów w danym okresie rozwoju.

Rozwój procesu uczenia się przebiega od poznawania bezpośredniego, konkretnego, do pośredniego, uogólnionego. W poznawaniu pośrednim istotną rolę odgrywa proces myślenia. Słowny opis minionych wydarzeń lub zjawisk, z którymi jednostka nie zetknęła się bezpośrednio, pozwala jej na ustalanie związków między przyczyną a skutkiem. Uczeń może również, na podstawie stwierdzonych przyczyn, przewidywać skutki lub obserwować je i dochodzić do ustalenia zależności. Procesem prowadzącym do wykrywania związków jest rozumowanie, które prowadzi do formułowania uogólnień na podstawie obserwacji jednostkowych faktów i wykrytych prawidłowości dotyczących występowania poszczególnych zdarzeń. Rozumowanie pozwala również na wyprowadzanie szczegółowych wniosków z założeń ogólnych.

W działalności jednostki występuje również myślenie twórcze, dziki któremu dokonuje ona nowych odkryć, a formułowane przez nią przewidywania i wnioski są oryginalne, pomysłowe, nasuwają nowe rozwiązania lub nowe podejścia do danej sprawy. Myślenie twórcze prowadzi do odkryć, usprawnień, racjonalizacji, pozwala na rozwiązywanie złożonych problemów. Umiarkowany stan napięcia emocjonalnego i niepokoju pobudza jednostkę do poszukiwania nowych dróg, do wysiłku i stosowania najbardziej racjonalnych technik w działaniu. Skuteczne rozwiązywanie problemów w życiu prowadzi do sukcesów życiowych. W procesie uczenia się rozwiązywanie problemów pozwala na pełniejsze, trwalsze i dokładniejsze poznawanie zjawisk, daje przyjemne przeżycia w związku z osiągniętym celem. Powinno się dbać o to, aby jednostkom wykazującym zdolności twórcze zapewnić możliwości ich rozwijania, aby ich rozwój nie był hamowany przez wykonywanie czynności odtwórczych i naśladowczych.

Wśród uczniów uczących się w szkole tylko niewielu charakteryzuje się myśleniem twórczym, większość z nich posługuje się myśleniem odtwórczym. Ci uczniowie i uzyskują zadowalające wyniki. Tych uczniów należy pobudzać do poszukiwania nowych sposobów rozwiązywania zadań szkolnych i popierać oryginalne pomysły.

Ważnym sposobem działania w procesie uczenia się jest prawidłowe dokonywanie analizy i syntezy cech poznawanych przedmiotów i zjawisk. W początkowych latach nauki analiza dokonywana jest na poziomie elementarnym, w późniejszych latach jest ona pogłębiona, szczegółowa, dokładna. Analizę, która ma dać pozytywne rezultaty i doprowadzić do pełnego poznania przyswajanego materiału, należy rozpoczynać od poznania jaskrawo różniących się między sobą części i przejść do poznawania elementów mało zróżnicowanych. Uczniowie wyższych klas znacznie łatwiej przeprowadzają syntezę niż analizę, dlatego w procesie nauczania na rozwój zdolności dokonywania analizy zwraca się większą uwagę.

Pomiędzy analizą i syntezą istnieje ścisły związek. Jeśli uczeń chce poznać przedmiot czy zjawisko, musi najpierw przeprowadzić analizę, a później dokonać syntezy wyodrębnionych elementów materiału. Nauka czytania przebiega od analizy rozpoznania poszczególnych liter, do syntezy – tworzenia słów i zdań. Przy rozwiązywaniu zadania uczeń najpierw przeprowadza analizę danych, wykrywa zależności zachodzące między poszczególnymi elementami, aby potem łączyć je ze sobą w toku rozwiązywania w logiczną, sensowną całość.

W czasie nauki szkolnej uczniowie przyswajają sobie pojęcia i formułują sądy, Są one niezbędne do wyodrębnienia najbardziej charakterystycznych i istotnych cech przedmiotów oraz do wyprowadzania uogólnień. W celu sformułowania określonych uogólnień, trzeba przeprowadzić szereg porównań i analiz szczegółowych, na podstawie których można stwierdzić, że poznane zależności i stosunki czy cechy nie mają charakteru jednostkowego. W procesie uogólnienia dużą rolę odgrywa abstrahowanie. Jeśli uczeń przyswaja sobie np. pojęcie owocu, to najpierw zapoznaje się z różnego rodzaju owocami. Następnie, w drodze abstrakcji, cechy ogólne i istotne zostają oderwane od konkretnych przedmiotów, ponieważ występują we wszystkich przedmiotach należących do kategorii owoców. Dzięki uogólnianiu i abstrahowaniu uczeń przyswaja sobie nowe pojęcia.

W procesie nauczania rozwijają się różne formy rozumowania: przez analogię, indukcyjne, dedukcyjne i redukcyjne. Tutaj natomiast zwrócimy uwagę na kształcenie rozumowania redukcyjnego. Polega ono na poszukiwaniu uzasadnionej przyczyny obserwowanego skutku. Jest to rozumowanie niededukcyjne, w którym wniosek nie wynika z przesłanki, natomiast z wniosku wynika przesłanka. Tego rodzaju rozumowanie ma zastosowanie na lekcjach historii, kiedy uczeń dowiaduje się o skutkach różnorodnych zdarzeń wywołanych działaniem jakiejś przyczyny, która spowodowała te skutki. Musi znaleźć tę istotną przyczynę i uzasadnić, że jest ona właściwa. Zdarza się jednak, że uczeń spośród różnych przyczyn mogących wywołać ten sam skutek wybiera jedną ale nie może w pełni uzasadnić, że wybrał właściwi. Zwrócenie uwagi na to, że powinien uzasadnić swój wybór, zmusza go do dokładnej analizy i wnikliwego rozpatrywania zależności. Ma to kapitalne znaczenie dla rozwoju myślenia. Oceniając pracę ucznia czy jego zaniedbania w nauce, nauczyciel powinien również rozpatrzyć wszystkie przyczyny, które mogą wywierać wpływ na jego działanie, a nie uwzględniać tylko jednej z wielu możliwych.

Ułatwienie i hamowanie retroaktywne.

Podobnie jak uczenie się poprzedzające, tak to, które następuje po uczeniu się, którym jesteśmy zainteresowani, nie jest obojętne dla jego efektów. Jest to wpływ, jeśli chodzi o zakres, bardziej ograniczony, ponieważ to, co poprzedza, wpływa zarówno na przebieg uczenia się, jag i końcowe rezultaty, to zaś, co następuje — tylko na wyniki. Sygnalizując wpływ uczenia się poprzedzającego, mówiliśmy o transferze pozytywnym i negatywnym. Uczenie się następujące może powodować ułatwienie bądź hamowanie retroaktywne.

U ł a t w i e n i e   r e t r o a k t y w n e  polega na tym, że późniejsze uczenie się-oczywiście odmiennych treści (czynności) -wpływa podwyższająco na rezultaty uzyskane wcześniej i jest zjawiskiem zdecydowanie pozytywnym. Ucząc się nowych treści, zdobywamy nie tylko nowe informacje, ale podwyższamy wyniki uczenia się wcześniejszego. Tak jest w przypadku znacznego ułatwienia. W przypadku gdy siła jego jest mniejsza, korzyści wynikające z późniejszego uczenia się mogą wyrażać się tylko w lepszych rezultatach od tych, jakie wystąpiłyby w danym czasie, gdyby uczenia się następującego nie było, aczkolwiek stwierdza się ubytki pamięciowe w stosunku do rezultatów bezpośrednich. W przeprowadzanych porównaniach odniesienie mogą wiec stanowić zarówno rezultaty uczenia się poprzedzającego w momencie jego zaprzestania, jak i rezultaty mierzone znacznie później, w czasie odpowiadającym temu , w jakim przeprowadzamy pomiar u osób, u których w okresie oddzielającym ów pomiar od momentu zaprzestania uczenia się wcześniejszego nie było przyswajania innych treści (czynności).

Przez h a m o w a n i e  r e t r o a k t y w n e  rozumiemy zjawisko przeciwne, polegające na obniżeniu rezultatów wcześniejszego uczenia się na skutek  następującego po nim uczenia się innych treści (czynności); jest ono zdecydowanie negatywne.

Niekiedy kolejne uczenie się nie wywiera obserwowalnego wpływu na to, co przyswoiliśmy sobie wcześniej. Retroakcja nie jest więc zjawiskiem występującym powszechnie.

Nie trzeba dowodzić, że najbardziej pożądane są sytuacje, w których występuje ułatwienie, mniej korzystna jest sytuacja braku jakiegokolwiek wpływu, natomiast hamowanie retroaktywne jest wyraźnie groźne. To co zachodzi w istocie jako następstwo uczenia się kolejnych treści, zależy od wielu czynników. Jednym z ważnych okazuje się p o d o b i e ń s t w o    e m e n t ó w  przy czym zależności są analogiczne do tych, które formułowaliśmy, omawiając transfer specyficzny. Jeśli w uczeniu się poprzedzającym ktoś uczył się reagować w sposób a na bodziec A (A- a), a późniejsze uczenie się polega na reagowaniu w tenże sam sposób na inny bodziec (B- m), to należy oczekiwać ułatwienia retroaktywnego. Jeśli obydwa elementy przedstawianej prostej sytuacji są odmienne (B- b); prawdopodobnie retroakcja w ogóle nie wystąpi. Jeśli zaś późniejsze uczenie się polega na innym reagowaniu na dawny bodziec (A- b), to należy oczekiwać hamowania retroaktywnego:

W sytuacjach złożonych-podobnie jak to sygnalizowaliśmy odnośnie do transferu-znacznie trudniej jest przewidzieć wpływ kolejnego uczenia się na efekty tego, które występowało wcześniej, tym bardziej że poza podobieństwem elementów (nie zawsze możliwych do wydzielenia i zakwalifikowania jako bodźce i reakcje) wchodzą w grę czynniki dodatkowe. Niemniej uwzględniając znane zależności, można je wykorzystywać. Najłatwiej czynić to odnośnie do zapobiegania hamowaniu retroaktywnemu, a choć korzystniejsze byłoby stwarzanie sytuacji ułatwienia, i to na pewno jest ważne.

Znane są czynniki osłabiające wpływ hamowania retroaktywnego. Należy do nich przede wszystkim unikanie takich sytuacji, w których kolejno przyswajane materiały są podobne bądź podobieństwo występuje w kolejno wykonywanych czynnościach. Hamowanie retroaktywne osłabia przerwa między kolejne przyswajanymi treściami (największe hamowanie obserwuje się wówczas, gdy jedno uczenie się następuje bezpośrednio po drugim). Wielkość hamowania retroaktywnego zależy także od wzajemnego stosunku stopnia trudności przyswajanych kolejno materiałów. Uczenie się materiału łatwego po trudnym wywołuje mniejsze hamowanie, niż gdy kolejność jest odwrotna. Oczywiście postulat wynikający z tej zależności nie zawsze jest możliwy do realizowania, z uwagi na inne ważne wyznaczniki kolejności (np. .zrozumiałość treści). Niemniej nie jest tak, by postulatu tego nie można było w ogóle respektować, choćby w ustalaniu kolejności uczenia się w ciągu jednego dnia łatwiejszych i trudniejszych przedmiotów (w przypadku braku ścisłego powiązania treści).

I wreszcie jeszcze jedna zależność, prowadząca do postulatu nie realizowanego w powszechnej praktyce pedagogicznej niemal zupełnie: hamowanie retroaktywne jest największe wówczas, gdy do kolejnego uczenia się przystępujemy przed utrwaleniem uprzednio przyswojonych treści; gdy treści zostają utrwalone, niekorzystny wpływ uczenia się następującego ulega znacznej redukcji. Tymczasem nierzadko bywa tak, że do nowych treści przystępuje się nie tylko przed utrwaleniem wcześniejszych, ale nawet przed całkowitym ich przyswojeniem, bezpośrednio po zapoznaniu się wstępnym. Postępowanie takie stanowi zasadniczy błąd, powodujący, że przy późniejszym powrocie do wcześniejszych treści okazuje się, iż niewiele z nich pozostało w pamięci i trzeba odpowiednio długiego czasu na ponowne zapoznawanie się z nimi.

Skoro zwracamy uwagę na możliwości przeciwdziałania hamowaniu retroaktywnemu, to zdajmy sobie oprawę, że w uczeniu się szkolnym jest to niezmiernie ważne. Kolejne wielogodzinne uczenie się różnych przedmiotów stwarza duże niebezpieczeństwo hamowania rektroaktywnego i jeśli nie zapobiega się mu, to nawet znaczne wysiłki uczniów mogą iść na marne. Znajomość psychologicznych prawidłowości i w tym zakresie okazuje się niezbędna.

Właściwości nauczyciela decydujące o przebiegu i efektach w procesie nauczania .

Organizacja procesu dydaktycznego jest zadaniem szkoły, w której odbywa się nauczanie dziecka realizowane przez nauczyciela. Nauczyciel nie tylko przekazuje uczniom wiadomości i sprawdza stopień ich przyswojenia, ale ponadto wzmacnia działalność ucznia, wpływa na motywację uczenia się, organizuje sytuacje dydaktyczne, dobiera metody przekazywania wiadomości. Zwraca uwagę na to, aby opanowywana przez ucznia wiedza spełniała równomiernie dwie funkcje: kształcącą i wychowującą. Uczenie się szkolne jest procesem całościowym, w którym szereg czynników wpływa na jego efekty, ale nauczyciel jest oprócz ucznia czynnikiem najważniejszym. Nauczyciel kieruje całym procesem uczenia sil i od niego w dużej mierze zależy, czy uczeń będzie osiągał wyniki i na jakim poziomie.

Efekty uzyskiwane w procesie uczenia się nie są więc sumą oddziaływań czynników zewnętrznych i wewnętrznych, tj. cech indywidualnych ucznia, ale ich funkcją. Można je przedstawić w postaci następującego wzoru (Putkiewicz, 1973):

Eu=f(N, U, T, Śr, 0).

Wskazuje on, że efekty uczenia się (Eu), osiągnięcia czy wyniki w nauce, jako zmienna zależna, są funkcją oddziaływań takich zmiennych niezależnych, jak: nauczyciel (N), uczeń (U), środowisko szkolne i pozaszkolne (Śr), treści nauczania (T), organizacja procesu dydaktycznego (0) i inne.

Aby nauczyciel, jako organizator procesu uczenia się, mógł wywierać pozytywny wpływ na ucznia, musi posiadać szereg umiejętności i gruntowną wiedzę, zdecydowaną postawę światopoglądową i ukształtowaną osobowość.

Jedną z właściwości nauczyciela pragnącego przekazać młodzieży rzetelne podstawy wiedzy powinno być dobre przygotowanie do wykonywanego zawodu. Tylko ten nauczyciel może nauczyć fizyki, historii czy chemii, który ma dobrze opanowaną wiedzę z zakresu tych nauk i umie przekazać uczniom wiadomości z danego przedmiotu nauczania. Tylko ten nauczyciel nauczy ucznia myśleć poprawnie i rozwiązywać złożone zadanie, który sam ma ugruntowaną umiejętność logicznego myślenia i umie takie zadania rozwiązywać. Przekazując wiadomości z danego przedmiotu nauczania, W e może popełniać błędów, które uczniowie łatwo potrafią wykryć posługując się dostępnymi im źródłami wiedzy. Nie należy udawać, że wszystko się wie, ale wiadomości trzeba podawać uczniom w sposób wyczerpujący i na odpowiednim poziomie. Podręczniki są dobrą pomocą dla ucznia, ale nie zawsze zawierają wyczerpujące informacje, dlatego należy opierać się nie tylko na wiadomościach zawartych w podręczniku, lecz trzeba korzystać również z innych źródeł.

Dobra znajomość przedmiotu nauczania wymaga ciągłego uzupełniania zasobu posiadanych wiadomości. Szkoła nie może operować tylko wiedzą historyczną, powinna śledzić postęp nauki. Dlatego nauczyciel musi aktualizować wiedzę dawniej nabytą i konfrontować swoje wiadomości z aktualnym stanem wiedzy.

Przekazywane uczniowi wiadomości są częścią rozległej wiedzy z danej dziedziny i nie stanowią wyodrębnionej całości. Każdy fragment wiedzy przyswajany na lekcji wiąże się z tymi treściami, które uczeń już opanował; i wprowadza go w nowe treści, które będą przedmiotem dalszej nauki. Same wiadomości nie są tylko sumą nakładających się informacji, lecz odzwierciedlają również związki i zależności zachodzące między zjawiskami. Ustalanie tych związków, poszukiwanie ich czy wyodrębnianie ze złożonych zjawisk i sytuacji, uczy dzieci i młodzież myśleć logicznie, formułować poprawne sądy i wyprowadzać właściwe wnioski. Rozbudzenie na lekcji dążenia do poszukiwań coraz to nowych zależności i związków w zasobie opanowanych wiadomości prowadzi do kształtowania się u ucznia zainteresowania określonym przedmiotem nauczania i rozwija motywację poznawczą w zakresie nauki szkolnej. Dobre poznanie wiadomości z danego przedmiotu nauczania i zrozumienie zależności pomiędzy poszczególnymi zjawiskami pozwoli uczniowi na przyswojenie zwartej struktury wiedzy, a nie tylko jej nie powiązanych ze sobą fragmentów.

Znajomość przedmiotu nauczania nie wystarcza jeszcze całkowicie do tego, aby skutecznie nauczać określonych treści. Nauczyciel powinien również znać ucznia, a więc odbiorcę, któremu przekazuje wiadomości i od którego wymaga pełnej reprodukcji. Uczeń to jednostka mająca własne doświadczenia, określone umiejętności i sprawności intelektualne. Trudno jest wiedzieć wszystko o wszystkich uczniach, zwłaszcza w liczebnie dużych klasach szkolnych. Potrzebne są więc podstawowe wiadomości z zakresu rozwoju intelektualnego ucznia, jego możliwości umysłowych. Trzeba również znać specyfikę rozwoju psychicznego dzieci i młodzieży, z którymi się pracuje oraz wiedzieć, jakie są przyczyny zaburzeń w zachowaniu uczniów i ich słabych postępów w nauce. Poznanie przyczyn niewłaściwego zachowania się dzieci i młodzieży może ułatwić nauczycielowi kontakty z uczniem, rozładować napięcia. Uczeń jest przedmiotem oddziaływań nauczyciela i jeśli pragnie on “modelować” go, musi działać skutecznie, a do tego niezbędne jest poznanie ucznia.

Zadaniem realizowanym w procesie nauczania jest nie tylko wyposażenie ucznia w zasób przewidzianych w programie wiadomości i rozwój jego umysłowości, ale również ukształtowanie mechanizmów regulacyjnych mających wpływ na jego zachowanie się. Kształtowanie tych mechanizmów opiera się na opanowanych przez ucznia wiadomościach. Wiedza opanowywana przez ucznia w szkole spełnia dwie funkcje: kształcącą – wpływającą na jego rozwój umysłowy, i regulacyjną – dzięki której coraz lepiej przystosowuje się do życia w społeczeństwie.

Znajomość ucznia to także zdawanie sobie sprawy z tego, dlaczego się uczy lub dlaczego nie ma dobrych wyników w nauce. Uczenie się dzieci i młodzieży jest zindywidualizowane. Jedni uczą się chętnie przedmiotów ścisłych, matematyczno-przyrodniczych, inni humanistycznych, a są i tacy, którzy wszystkich przedmiotów uczą się niechętnie. Poznanie motywacji ucznia do nauki może nauczycielowi wiele wyjaśnić i pozwoli zmienić sposób postępowania, tak aby doprowadzić do jej wzmocnienia lub rozwoju u tych, którzy nie przejawiają chęci do nauki. Znając przyczyny słabych osiągnięć w nauce, może zastosować odpowiednio system wzmocnień wpływających dodatnio na siłę motywacji do uczenia się, na zainteresowanie ucznia i na zmianę jego nastawienia do przedmiotu nauczania.

Znajomość przedmiotu nauczania i znajomość ucznia to dwa podstawowe czynniki wpływające na efekty uczenia się. Trzecim czynnikiem jest znajomość m e t o d przekazywania uczniom określonych wiadomości. W metodzie zawarte są sposoby działania mające wywołać oczekiwane przez nauczyciela reakcje ucznia. Stosowanie wybranej metody nauczania ma na celu doprowadzenie do poprawnego opanowania określonych wiadomości i coraz lepszych wyników w całokształcie nauki.

Nie omawiając tu poszczególnych metod nauczania, chcemy jednak zaznaczyć, że nie mogą one być stosowane w sposób szablonowy i mechaniczny. Zarówno dobór metod, jak i zasad nauczania, które chcemy stosować na danej lekcji, powinny wynikać z konkretnych warunków sytuacji. Nie można stwierdzić, że jakaś metoda jest ogólnie najlepsza, bo ta sama metoda w jednej sytuacji będzie dawać oczekiwane efekty, a w innej ich nie dawać. Poznanie warunków szkolnych oraz indywidualnych możliwości percepcyjnych ucznia ułatwi nauczycielowi dobór skutecznej metody nauczania.

Oprócz metod nauczania ważnym czynnikiem decydującym o osiągnięciach ucznia są także metody pracy z uczniem. Wyniki w nauce nie zależą wyłącznie od ucznia ani od nauczyciela, lecz od ich wzajemnej współpracy i współdziałania.

Często wskutek braku takiej współpracy wytwarza się bariera psychologiczna pomiędzy nauczycielem a uczniem. Nauczyciel poleca, przekazuje, wymaga, a uczeń ma niewiele do powiedzenia. Spełnia wolę nauczyciela, zdaje relację z tego, czego się nauczył, słucha i zabiera głos wtedy, gdy mu na to pozwolą. Dystans między uczniem a nauczycielem hamuje rozwój jego inwencji. Uczeń nie stawia pytań w sytuacjach dla niego niejasnych, aby nie narazić się nauczycielowi; woli spokojnie poczekać, aż materiał zostanie mu podany, a jeśli coś jest niezrozumiałe, próbuje sam szukać wyjaśnień albo nie szuka ich wcale. Będzie unikał trudnych zadań, gdyż obawia się, że niepowodzenia w ich rozwiązywaniu mogą zaważyć na jego pozycji w klasie.

Brak harmonijnej współpracy pomiędzy nauczycielem a uczniem nie pozwala prawidłowo organizować procesu nauczania. Czynności nauczyciela nie mogą ograniczać się tylko do zadawania lekcji i kontrolowania, w jakim stopniu uczeń opanował materiał. Nauczyciel ma przede wszystkim nauczyć, a dopiero potem egzekwować od ucznia to, czego nauczył. Jeśli uczeń nie będzie zainteresowany nauką, to nauczyciel, choćby nawet stosował najlepsze sposoby przekazywania wiedzy, nie osiągnie wysokich efektów nauczania. Ucznia można zmusić do tego, aby poprawnie reprodukował przyswojone wiadomości w czasie egzaminu, ale nie należy oczekiwać, że będzie je pamiętał, a tym bardziej korzystał z nich po otrzymaniu stopnia. Może być także sytuacja odwrotna. Uczeń dobrze motywowany do nauki, nie znajdując pomocy u nauczyciela, przestanie się uczyć systematycznie i będzie się starał tylko o to, aby nie mieć ocen niedostatecznych.

Klasa szkolna jako grupa społeczna .

Klasa szkolna stanowi grupę hierarchiczną. Na jej czele stoi formalny przywódca – nauczyciel mający odpowiednie kwalifikacje (wykształcenie). Jest on znacznie starszy od pozostałych członków grupy. Między uczniami, którzy wchodzą w skład grupy, nawiązują się różnego rodzaju interakcje – formalne i nieformalne. Rodzaje stosunków zachodzących w grupie wyznaczają jej spójność. W grupach, których działalność opiera się raczej na współpracy niż na rywalizacji, występują takie zjawiska, jak wspólnota grupowa, czyli zwartość grupy, wzajemne zrozumienie i dobre samopoczucie, a takie lepsza organizacja i koordynacja działań [Sowińska, 1974].

W miarę wzbogacania się życia wewnętrznego dzieci powstaje oparta na więziach emocjonalnych między uczniami nieformalna struktura klasy. W obrębie klas tworzą się mniej lub bardziej liczne małe grupy, złożone z dzieci wchodzących ze sobą w stałe i pozytywne kontakty interpersonalne. W młodszych klasach są to najczęściej osobne grupy chłopców i dziewcząt.

W każdej grupie społecznej wytwarza się z biegiem czasu h i e r a r c h i a  g r u p o w a. Na jednym biegunie znajdują się jednostki popularne oraz przywódcy grupy (niekiedy są to te same osoby), na drugim zaś dzieci niepopularne i odrzucane przez grupę.

Wiele czynników wpływa na popularność w grupie rówieśniczej. W młodszych klasach częściej popularność zdobywają dziewczęta niż chłopcy – są one bardziej uspołecznione, a przez to lepiej przystosowane. Większą popularność zdobywają dzieci inteligentne, spostrzegane jako ładne czy też śmiałe. Im dzieci młodsze, tym częściej cechy drugorzędne, takie jak wygląd zewnętrzny, wpływają na wybór przyjaciół. Dzieci tworzące grupę społeczną poznają się coraz lepiej i wyrabiają wzajemnie o sobie opinie. Opinie takie są na ogół trwałe. Jeśli dziecko jest popularne, będzie nim nadal mimo doznania przejściowej porażki. Dziecko nielubiane i odrzucane będzie odbierane nadal w podobny sposób mimo odniesienia sukcesu w klasie.

W każdej niemal grupie społecznej znajdują się tacy jej członkowie, którzy nie są w grupie popularni. Dziecko różniące się od swoich rówieśników wyglądem, sposobem zachowania, inteligencją może stać się niepopularne. Niepopularne w grupie są także dzieci nieśmiałe, słabsze fizycznie czy też agresywne. Ich sytuację w grupie pogarsza fakt częstego odwoływania się do pomocy dorosłych. Niekiedy pragną one zdobyć akceptację dorosłych skarżąc czy też postępując według zaleceń nauczycielki, ale niezgodnie z wolą grupy. Zachowanie takie z reguły powoduje dalszy spadek popularności w grupie rówieśniczej.

Dziecko niepopularne napotyka niemałe trudności w społecznym przystosowaniu się na terenie klasy, a niekiedy i szkoły. Taka sytuacja może wpłynąć na zachwianie równowagi dziecka i utrwalającą się niechęć do szkoły.

Nauczyciel świadomy tego, że w klasie, w której jest wychowawcą, znajduje się uczeń niepopularny, powinien tak pokierować aktywnością dziecka , aby mogło ono być przez grupę poznane z lepszej strony .

Prawa motywacyjne.

Na podstawie przeprowadzonych badań nad wpływem motywacji na zachowanie jednostki sformułowano dwa prawa motywacji :

I prawo motywacji ujmuje zależność pomiędzy siłą motywacji do wykonania czynności a efektywnością jej wykonania. Początkowo wraz ze wzrostem siły motywacji zwiększa się poziom wykonania danej czynności. Najlepiej ją realizujemy po osiągnięciu tzw. optymalnego poziomu siły motywacji przy której, ilość błędów-pomyłek jest minimalna, odczuwamy satysfakcję z wykonywanych czynności. Jeżeli jednak siła motywacji przekroczy ten optymalny poziom to wtedy spowoduje obniżenie się poziomu wykonania danej czynności

II prawo motywacji ujmuje ono zależności pomiędzy siłą motywacji do wykonania zadania, a  stopniem trudności jego wykonania. Zadania trudne, bardziej efektywnie rozwiązujemy przy stosunkowo niewielkiej sile motywacji do ich wykonania bo to niewielkie napięcie motywacyjne nie obniża poziomu funkcjonowania procesów intelektualnych (myślenie , przetwarzanie podejmowanie decyzji ) . A zadania łatwe wymagają stosunkowo dużej siły motywacji , a żeby jednostka w ogóle przystąpiła do jej wykonania mamy tendencje do lekceważenia tych łatwych zadań i odkładanie ich realizacji w czasie . Wysoka siła motywacji do ich wykonania nie obniża poziomu ich realizacji , bo wykonujemy je przy niewielkim udziale procesów intelektualnych , w sposób automatyczny.

Konflikty motywacyjne.

Życie człowieka przebiega w otoczeniu różnych przedmiotów ,sytuacji, ludzi którzy oddziaływując na jego zachowanie mogą ułatwić mu realizację potrzeb lub utrudniać . Stosunkowo często środowisko , w którym żyjemy stawia nam zadania -ograniczenia. Jednostka ma określone potrzeby , aspiracje dąży do ich realizacji , ale często napotyka różne utrudnienia. W związku z tym ciągle musi podejmować decyzje co do kolejności , sposobu , metody realizacji potrzeb. To stanowi dla nas obciążenie określone jako konflikt motywacyjny . Wyróżnić można  następujące rodzaje konfliktów motywacyjnych :

*  dążenie – dążenie = propulscja — propulscja – sytuacja ,w której jednostka ma do realizacji co najmniej dwa cele i obydwa mają dla niej pozytywną wartość, chce je realizować ale ponieważ występują w tym samym czasie to realizacja jednego celu uniemożliwia osiągnięcie celu drugiego . Konflikt ten nie jest zbyt uciążliwy dla jednostki ze względu na dodatnią wartość obydwóch celów i raczej korzystny , bo motywuje do podjęcia prób rozwiązania problemu . Rozwiązanie tego konfliktu poprzez przewartościowanie któregoś z celów i dokonanie wyboru bardziej atrakcyjnego lub poprzez opuszczenie sytuacji konfliktowej i wybór celu trzeciego o znacznej wartości dodatniej ,

*  unikanie – unikanie = repulsja -repulsja – polega na tym ,  że jednostka ma do realizacji co najmniej dwa zadania,           obydwa mają dla niej wartość negatywną . A jednocześnie za brak realizacji , któremuś z zadań grożą dodatkowe negatywne konsekwencje . Powoduje to stan wewnętrznego niepokoju . Pojawiają się negatywne emocje : gniew , lęk , zazdrość . W początkowej fazie obserwujemy tzw. fluktację zachowania tzn. jednostka zbliża się do któregoś z zadań z zamiarem jego realizacji ale jego wartość negatywna odrzuca ją , odpycha i wydaje się że korzystnie będzie zrealizować zadanie przeciwne . W konsekwencji następuje przedłużenie się czasu podjęcia decyzji co wzmaga negatywne emocje , powstają też naciski społeczne na jednostkę . Rozwiązanie konfliktu :

- poprzez przewartościowanie , któregoś z zadań i podjęcie decyzji na zasadzie wyboru mniejszego         zła

- poprzez opuszczenie sytuacji konfliktowej , wybór celu trzeciego o wartości dodatniej

- rozwiązanie neurotyczne – przez wybór trzeciego o wartości negatywnej ( alkohol , wagary ) jest to rozwiązanie pozorne na zasadzie poszukiwania samego siebie. Często jednostka samodzielnie nie jest w stanie rozwiązać tego konfliktu , wymaga to pomocy osób bliskich lub pomocy psychologicznej.

*  dążenie – unikanie = progulsja – regulsja – sytuacja w której ten sam obiekt ma dla jednostki podwójne znaczenie , wartość dodatnią lub ujemną . Sytuacja taka powoduje tzw. antiwalencje emocjonalną tzn. jednoczesne przeżywanie w stosunku do tego obiektu sprzecznych emocji ( kocham i nienawidzę , akceptuję i odrzucam ) A w zachowaniu wobec tego obiektu powsaje tzw. ampitendencja tzn. zbliżamy się i oddalamy . Stwierdzono , że jak obiekt jest daleko w sensie fizycznym lub psychologicznym to wtedy przejawia się tendencja do zbliżania się . A jak obiekt jest blisko to wtedy gwałtownie narasta tendencja do unikania . Uciążliwość tego konfliktu polega na tym , że nie potrafimy oderwać się , uwolnić od obiektu , bo jednocześnie nas przyciąga i odpycha . Zdaniem psychologów ten konflikt jest przyczyną  zaburzeń w zachowaniu , nerwic , a nawet chorób psychosomatycznych .

mgr Aleksandra Mańka

PRACA INSTRUKTORSKA

– PŁYWANIE –

mgr Aleksandra Mańka

1. WPŁYW ŚRODOWISKA WODNEGO NA ORGANIZM CZŁOWIEKA              3
2. AEROBIK W WODZIE JAKO ATRAKCYJNA FORMA RUCHU                       4
3. PODZIAŁ I RODZAJE AQUA FITNESS                                                                    7
4. KONSPEKT ZAJĘĆ AQUA AEROBIKU                                                                     9
5. ĆWICZENIA W WODZIE BEZ WYKORZYSTANIA PRZYBORÓW.                10
6. ĆWICZENIA W WODZIE  Z WYKORZYSTANIEM PRZYBORÓW.                 16
7. ZAKOŃCZENIE                                                                                                                22

1. 1. WPŁYW ŚRODOWISKA WODNEGO NA ORGANIZM CZŁOWIEKA.

Ruch jest nieodłącznym elementem życia człowieka, Pomimo wciąż postępującej cywilizacji stanowi podstawową formę jego życiowej aktywności. Ludzie odczuwają biologiczna potrzebę ruchu, który jest także główną podstawą zdrowia fizycznego i psychicznego. Organizmy pozbawione ruchu szybciej się starzeją, częściej chorują, zachodzą w nich procesy patologiczne.

Spośród wielu form aktywności fizycznej wykorzystywanych w imię pracy dla  zdrowia wyjątkową popularnością cieszą się zajęcia w środowisku wodnym. Wpływają one na poprawę ogólnej kondycji organizmu ćwiczących, hartują, zapobiegają chorobom, opóźniają starzenie się, wpływają na redukcję masy ciała osób otyłych oraz pozytywnie kształtują sferę psychiczną, z powodzeniem są wykorzystywane w prewencji wielu chorób cywilizacyjnych. Pływanie jest najwszechstronniejszym i najbardziej bezpiecznym sportem dla każdego. Dzięki sile wyporu człowiek czuje się lżejszy, łatwiej wykonuje ruchy, nawet te, które normalnie sprawiają mu trudność.

Powszechnie znane jest korzystne oddziaływanie środowiska wodnego na ludzki organizm. Przykładem może być wszelka działalność ruchowa w środowisku wodnym przy zaburzeniach narządu ruchu. Dotychczas środowisko wodne wykorzystane było jako forma uzupełniająca korekcje służąc do nauki pływania. Celem tych zajęć były działania ogólnorozwojowe, odciążające i wzmacniające układ krążenia i układ oddechowy.

Człowiek zanurzony w wodzie, poddany zostaje oddziaływaniu szeregu czynników wynikających z różnic między środowiskiem wodnym i lądowym. Różnice te wpływają przede wszystkim na funkcje układu oddechowego, układu krążenia, termoregulacje, pracę układu kostno-stawowego. Głównymi czynnikami środowiska wodnego, które wpływają na nasz organizm są: znacznie większa gęstość, zwiększone ciśnienie, lepsze przewodnictwo cieplne. Ciśnienie hydrostatyczne wody ułatwia krążenie powrotne i ukrwienie tkanek oraz powoduje efekt rozluźnienia, rozszerza serce i duże pnie tylne

Oddychanie w wodzie jest bardzo ściśle powiązane  z czynnościami motorycznymi . Powoduje to skrócenie czasu trwania fazy wdechu i wyraźne zaznaczenie fazy bezdechu w cyklu oddechowym. Wpływa to na powiększenie pojemności życiowej płuc w wyniku zmniejszenia pojemności zalegającej. Wdechowi i wydechowi towarzyszy w wodzie bardzo intensywna praca mięśni oddechowych, które muszą pokonywać zwiększony opór środowiska.

Podczas wysiłków w wodzie następują również zmiany w obrazie tętna i ciśnienia krwi. Średnie ciśnienie tętnicze jest w wodzie wyższe niż przy podobnych wysiłkach na lądzie, co tłumaczyć można podwyższonym ciśnieniem zewnętrznym i zwiększonym oporem obwodowym, spowodowanym niższą temperaturą skóry. Układ krążenia ulega w środowisku wodnym wpływowi szeregu czynników, które przez wywoływanie zmian adaptacyjnych powodują podnoszenie jej sprawności.

Kolejną ważną  właściwością wody jest jej lepkość, która jest pomocna w przywracaniu prawidłowej percepcji nerwowo – mięśniowej.  Lepkość wody wpływa na spowolnienie ruchów oraz stwarza warunki trójpłaszczyznowego oporu dla powtarzania prawidłowych wzorców ruchowych.

Dlatego też podsumowując możemy wyodrębnić fizjologiczne aspekty wykonywania ćwiczeń w środowisku wodnym, a są nimi:

• poprawa krążenia
• poprawa pracy serca
• zwiększenie wydolności płuc
• przyspieszenie procesów metabolicznych
• obniżenie ciśnienia krwi
• obniżenie wrażliwości zakończeń nerwowych

1. 2. AEROBIK W WODZIE JAKO ATRAKCYJNA FORMA RUCHU

Aqua-aerobik to forma aktywności fizycznej, specyficzny  trening w wodzie, który wpływa na wzmocnienie i uelastycznienie mięśni, sprawia, że sylwetka staje się smukła, poprawia się krążenie i oddychanie. Poprzez ogólnie rozumiany ruch  pozytywnie wpływa na kondycję ćwiczących, Jest sposobem na  stres, opóźnia wystąpienie zmęczenia, wpływa pozytywnie na poprawę samopoczucia.

Forma ta przyszła do nas ze Stanów Zjednoczonych, gdzie początkowo wykorzystywana była jako forma terapii i rehabilitacji po urazach narządów ruchu.

Jak wiadomo terapia w wodzie jest szeroko stosowana przez rehabilitantów, zarówno w urazach po wypadkach jak i w rehabilitacji w dystrofii mięśniowej, dziecięcym porażeniu mózgowym, skrzywieniach kręgosłupa, płaskostopiu itp.

Ćwiczenia typowo rehabilitacyjne i korekcyjne w wodzie stosowane w  szkole Halliwick. Metoda ta jest dość popularna również w Polsce.

Cechą charakterystyczną dla aqua fitness  jest prowadzenie ich w pełnym odciążeniu, które zapewnia wyporność wody. Ciało ludzkie waży w wodzie około 90% mniej niż na lądzie, a ćwiczenia w niej wykonywane nie powodują obciążenia stawów i są całkowicie bezpieczne a przy tym  skuteczne.

Środowisko wodne stawia naszemu ciału dość duży opór, dlatego też ćwiczenia w wodzie dają możliwość uzyskania efektu podobnego do treningu na siłowni ale przy tym z minimalnym narażeniem na kontuzje. Nasze mięśnie pracują intensywnie gdy my w zasadzie nie odczuwany skutków ich pracy- nie odczuwamy zmęczenia.

W wodzie zmniejsza się do minimum praca statyczna konieczna do utrzymania ciała, następuje odciążenie stawów kręgosłupa, obniża się tonus mięśniowy całego gorsetu mięśniowego. Wszystkie wymienione zalety umożliwiają dłuższe wykonywanie ruchów, które na lądzie w krótszym czasie wywołują zmęczenie. Pozycja pozioma w wodzie w połączeniu z obniżeniem tonusu mięśniowego szczególnie mięśni antygrawitacyjnych, powoduje maksymalne odciążenie układu stawów więzadłowego kręgosłupa, co stwarza optymalne warunki do korekty.

Aqua –aerobik zyskał dużą popularność wśród kobiet. O atrakcyjności i zaletach ćwiczeń w wodzie wiadomo od dawna jednak ta forma zyskuje zwolenników a zwłaszcza zwolenniczki jako niezawodna metoda pozbycia się zbędnych kilogramów a przy tym wymodelowania sylwetki i poprawy samopoczucia.

Ta forma aktywności fizycznej w wodzie cieszy się ogromną popularnością na całym świecie. Zarówno wśród osób zupełnie zdrowych, jak również niepełnosprawnych. Wielu wybitych sportowców światowej klasy wykorzystywało aqua-aerobik  jako trening uzupełniający.

Jest on w końcu sposobem na przywrócenie sprawności motorycznej po operacjach, kontuzjach, wypadkach.

Zalety aqua aerobiku

• poprzez ćwiczenia w wodzie odciąża się stawy i kręgosłup
• poprawiamy  giętkość ciała
• wzmacniamy mięśnie grzbietu, stóp i pośladków
• obniżamy  napięcie mięśni oraz ułatwiamy korygowanie postawy
• zwiększamy ruchomość stawów
• rozwijamy mięśnie i ułatwiamy likwidację celulitu
• zwiększamy elastyczność mięśni, ścięgien i więzadeł
• zwiększamy wytrzymałość organizmu, poprawiamy kondycję ruchową i równowagę
• zwiększamy pojemność wyrzutową serca oraz siłę mięśni związanych z oddychaniem
• uwalniamy w trakcie zajęć endorfinę wpływając  korzystnie na samopoczucie
• powodujemy wysmuklenie sylwetki
• redukcję tkanki tłuszczowej
• aktywne i przyjemne spędzamy czas wolny

Akcesoria stosowane w aqua fitness

• Pasy wypornościowe- pomagające utrzymać prawidłowa pozycję. Pasy wykonane są z miękkiego materiału- pianki z plastikowymi elementami
• Makarony- piankowe rury wykonane z miękkiej pianki nie pochłaniającej wody, dość powszechnie stosowane na pływalniach zarówno w nauce pływania, rehabilitacji jak i różnych formach relaksu w wodzie.
• Hantle – klasyczne hantle pomocne przy ćwiczeniach wzmacniających w wodzie. Pierścienie wykonane są z lekkiej elastycznej pianki.
• Rękawice- neoprenowe, zapinane na rzep. Ich płetwopodobny kształt zapewnia płynne i szybsze pokonywanie oporu wody, zaletą ich jest zminimalizowanie obciążenia stawów.
• Buty wypornościowe- piankowe buty podpierające całe ciało.
• Step- podobny do tego stosowanego na lądzie tylko z przyssawkami lub obciążnikami, które zapewniają stabilność i bezpieczeństwo ćwiczących.
• Powerstick- wykonany z wytrzymałej pianki, wyposażony w elastyczne uchwyty. Pomaga poprawić kondycje ruchową rąk i nóg.
• Aqua disc- sprzęt do wzmacniania górnej partii mięśniowej, wykonany z pianki poliuretanowej.
• Aqua Ball- piłki wykorzystywane d ćwiczeń w wodzie małe, poręczne, dzięki nim wzmacniamy dolne partie mm brzucha mięśnie dna miednicy, kształtują poczucie równowagi.

1. 3. PODZIAŁ I RODZAJE AQUA-FITNESS

Wśród wielu trendów jakie pojawiły się w ostatnich latach można zdecydowanie dokonać podziału zajęć fitness w wodzie. Owo usystematyzowanie oraz różnorodność form przysparza  atrakcyjności tej formie aktywności ruchowej. Wśród najbardziej popularnych form aqua-fitness wymieniamy:

• Aqua-aerobik – forma ćwiczeń podobna do tej stosowanej na sali gimnastycznej. Są to ćwiczenia w wodzie oparte na podstawowej choreografii lub progresji liniowej, z jednoczesnym przemieszczaniem się w różnych kierunkach. Ćwiczenia odbywają się w wodzie sięgającej do piersi lub szyi ćwiczącego.
• Aqua- combo – forma będąca połączeniem podstawowych układów ćwiczeń z ćwiczeniami typowo siłowymi- wzmacniającymi. Wykorzystane zostają w tej formie typowe techniczne ćwiczenia pływackie.
• Aqua-afro – forma ćwiczeń w wodzie z wykorzystaniem typowych kroków, gestów i ruchów tanecznych charakterystycznych dla ludów zamieszkujących Afrykę z wykorzystaniem plemiennej muzyki.
• Aqua- kickboxing – forma charakteryzująca się dużą intensywnością, kształtuje ona gibkość, wytrzymałość, siłę i koordynację ruchową. Forma ta zawiera dużą ilość kopnięć, ciosów, wyskoków, podskoków, uderzeń.
• Hydrorobik – forma ćwiczeń typowo ukierunkowana na kształtowanie wytrzymałości i poprawę sprawności fizycznej. Ćwiczenia wzmacniają określone partie mięśniowe a muzyka w tej formie jest jedynie dodatkiem uprzyjemniającym wykonywanie ćwiczeń.
• Aqua-step- forma ćwiczeń podobna do lądowej formy z wykorzystaniem stepu. Małe podesty zainstalowane na dnie basenu obciążone są specjalnie ciężarkami. Forma ta kierowana jest do osób o słabszej kondycji fizycznej. Bardzo silnie pracują mięśnie nóg, ruchy są dość wolne w rytm łagodnej, powolnej muzyki.
• Aqua-walking- forma łącząca zalety marszu i prostych ćwiczeń odciążających stawy. Przeznaczona jest głównie dla osób w średnim i starszym wieku. Poprawia ogólny stan zdrowia, ogólna wydolność organizmu, poprawia krążenie i działa kojąco na system nerwowy.
• Aqua- jogging- forma ćwiczeń aerobowych, w których wykorzystane są różne ćwiczenia i elementy biegowe. Jest to typowo siłowa forma poprawiająca kondycję ćwiczących, ich koordynację ruchową i wydolność organizmu. Stosowane formy ruchu to: biegi, podskoki, bieg z wysokim unoszeniem kolan, skipy.
• Aqua-joga- forma oparta ideą na klasycznej jodze. Pozwala na stworzenie harmonii między umysłem, ciałem, sercem ćwiczącego. Jest to forma wypoczynku i relaksu w wodzie, gdzie skupiamy się na ćwiczeniach rozciągających mięśnie, więzadła, poprawiamy ruchomość w stawach oraz wzmacniamy kręgosłup. Aqua- joga wpływa również kojąco na psychikę, poprawia krążenie, reguluje pracę serca, reguluje oddech.
• Aqua-Watsu- forma stanowiąca połączenie technik Shiatsu i właściwości wody. Ćwiczenia wykonywane są z partnerem. Forma relaksacji gdzie główną role odgrywa muzyka, temperatura wody, światło. Ruch współgra z oddechem.
• Aqua body pump- forma typowo siłowo- wytrzymałościowa. Wykorzystane są specjalne sztangi, a ćwiczenia ukierunkowane są na kształtowanie konkretnych grup mięśni, zarazem nie zwiększając ich obwodu.
• Aqua-cykling- jak sama nazwa już podpowiada w formie ćwiczeń na specjalnych rowerach w wodzie.
• Aqua aerobik senior- forma ruchu wykorzystująca szereg ćwiczeń o charakterze ogólnorozwojowym i oddechowym przeznaczonych i dostosowanych do wieku ćwiczących. Ćwiczenia ukierunkowane są na wzmocnienie, rozciągnięcie poszczególnych mięśni a także poprawę ruchomości w stawach.
• Aqua-aerobik KWC- forma mająca na celu przygotowanie kobiet w ciąży do porodu. Coraz popularniejsza forma ze względu na niewymierne korzyści zdrowotne zarówno dla przyszłych mam jak i dziecka.

Jednakże niewątpliwie jaką formę ćwiczący wybierze zależnie od dozowania wysiłku będzie ona miała korzystny dla niego wpływ. Trening w wodzie- jako  środowisku przyjaznym człowiekowi niesie dużo pozytywnych efektów, a zarazem sprawia ćwiczącym radość, niesie satysfakcję, pozwala się odprężyć po ciężkim dniu. Także odpocząć psychicznie. Nie należy zapominać, że dzisiejszy świat pędzi w zastraszającym tempie i bardziej niż ludzkie ciało narażony na kontuzje jest nasz system nerwowy. Zajęcia w wodzie służą odprężeniu, przeniesieniu myśli na inne tory, relaksowi. Forma aqua-fitnes ponieważ nie obciąża i nie męczy zbytnio ciała jest atrakcyjną forma wypoczynku zarówno dla zmęczonych mięśni jak i zmęczonego umysłu.

Aqua aerobik kierowany jest  do szerokiej grupy odbiorców. Wyróżnić tu można przede wszystkim osoby po przebytych urazach, złamaniach, skręceniach, zwichnięciach gdzie ćwiczenia w wodzie w odciążeniu stosowane są jako forma rehabilitacji pourazowej. Dzięki poprawie ogólnej wydolności organizmu polecany jest dla osób z problemami ze strony układu krążenia, gdzie wysiłek jest konieczny ale w natężeniu umiarkowanym. Również osoby z chorobami układu oddechowego, astmą mogą a wręcz powinny zainteresować się ta forma ruchu ze względu na zwiększona efektywność angażowania mięśni oddechowych głównych jak  pomocniczych.

Jak już wcześniej zaznaczyłam ta forma relaksu w ruchu jest zbawienna dla ludzi z problemami natury psychicznej, nie umiejących pływać (czujących lęk przed wodą)- jako forma terapii, dla osób przemęczonych, żyjących w ciągłym stresie jako sposób na odprężenie poprzez wydzielanie endorfiny (zwanej hormonem szczęścia), dla osób starszych i z nadwagą jako sposób na ćwiczenia i możliwość „schowania się” w wodzie przy kompleksach.

Dla dzieci jako sposób na oswojenie z woda, dobrą zabawę. Dla sportowców jako forma odnowy biologicznej, odprężenia. W końcu dla kobiet w ciąży by być w formie, zadbać o kondycję, regulować prawidłowo oddech.

1. 4. KONSPEKT ZAJĘĆ AQUA AEROBIKU

Zajęcia powinny odbywać się według ściśle określonego planu i być odpowiednio dobrane do grupy ćwiczących. Struktura zajęć podstawowych oparta jest na strukturze toku lekcyjnego podstawowego.

Część wstępna- rozgrzewka- czas trwania 3-5 minut. Jej celem jest zaadoptowanie organizmu do środowiska wodnego, przygotowanie ćwiczących do wykonania wysiłku. Stosujemy tu ćwiczenia oswajające, z wodą, temperaturą, rozgrzewamy poszczególne partie mięśniowe. Stosujemy marsze w różnych kierunkach, podskoki, biegi, wznosy i opusty nóg i ramion, skręty tułowia, głowy. W części wstępnej musimy również odpowiednio zmotywować ćwiczących, zachęcić do wykonania ćwiczeń.

Część główna- aerobowa zależnie jakie są założenia zajęć oraz czas trwania całości zajęć, ta część może trwać od 20 minut (w przypadku 45 minutowych zajęć) do 40 minut przy zajęciach 90 minutowych. Charakteryzuje się ta część wprowadzeniem układów typowo aerobowych kilkakrotnie powtarzanych o ściśle określonej intensywności. Wzmacniająca trwająca 5- 10 minut. Jest zestawem ćwiczeń siłowo- wytrzymałościowych stanowiących uzupełnienie części aerobowej. Mogą to być ćwiczenia kondycyjne z obciążeniem lub bez.

Część końcowa- trwająca 3-6 minut złożona  z ćwiczeń typowo rozciągających połączonych z rozluźniającymi. Stosujemy również ćwiczenia o charakterze uspokajającym i odprężającym z odpowiednim doborem muzyki relaksacyjnej.

1. 5. ĆWICZENIA W WODZIE BEZ WYKORZYSTANIA PRZYBORÓW.

Zestaw prostych ćwiczeń w wodzie bez wykorzystania przyborów, ćwiczenia te mogą być wykorzystane jako element rozgrzewki ale również jako element części głównej zajęć. Podane ćwiczenia można modyfikować, utrudniając ich wykonanie, lub angażując inne partie mięśniowe.

Ćwiczenia te wykonujemy w wodzie sięgającej klatki piersiowej ćwiczących, dlatego też mogą być wykonywane również przez osoby nie umiejące pływać. Oczywiście jeśli ćwiczący odczuwa wyjątkowy lęk przed wodą może dla własnego komfortu ćwiczyć w pasie wypornościowym.

1. Bieg w miejscu z wysokim unoszeniem kolan do wysokości klatki piersiowej (fot.1), osoba ćwicząca wykonuje bieg w miejscu stara się unosić kolana do wysokości bioder, ramiona ugięte w łokciach pod kątem prostym. Ćwiczenie to można modyfikować dołączając pracę ramion np. wznosy i opusty ramion, naprzemianstronne ugięcia, wyrzuty w bok, górę, przód.

fot.1

2.Podskoki z podciągnięciem kolan do klatki piersiowej. Z postawy zasadniczej o stopach zwartych, z ramionami z boku skurczonymi przy klatce piersiowej, podskoki z odbicia obunóż podciągnięciem kolan jak najbliżej klatki piersiowej z i powrotem do pozycji wyjściowej (fot.2), modyfikacją tego ćwiczenia będzie dołączenie  ruchów wyprostów ramion w przód oraz powrót do pozycji wyjściowej.

fot.2

3 Podskoki z przejściem do rozkroku. Postawa zwarta zasadnicza, ramiona wzdłuż tułowia, podskokiem przejście do pozycji rozkrocznej, ramiona w bok (fot.3, 4) , modyfikując to ćwiczenie możemy wznosić ramiona w górę, lub wykonywać podskokiem przejście do wykroku z pracą ramion lub bez.

fot. 3 i 4

4 Przysiady z jednoczesną pracą rąk. Postawa rozkroczna, ramiona w poziomie ugięte  na wysokości barków, przysiady z jednoczesnym wyprostem ramion w kierunku dna basenu i powrotem  do pozycji wyjściowej (fot. 5, 6). Modyfikacja- praca ramion w kierunku w przód i górę.

fot. 5

fot.6

1. Podciąganie kolan do klatki piersiowej. W staniu na jednej nodze, podciągnięcie kolana drugiej nogi górę z jednoczesnym przyciągnięciem kolana  do   klatki  piersiowej   i powrotem do   pozycji    wyjściowej    (fot. 7, 8 ).

fot. 7                                                                   fot. 8

1. Nożyce poziome przy ścianie basenu. W siadzie prostym zwieszonym tyłem do ściany basenu z ramionami w bok opartymi o przelew basenu, nożyce poziome wyprostowanych nóg (fot.9, 10). Można wykonać jako urozmaicenie nożyce  pionowe.

fot 9

fot.10

1. Z postawy zasadniczej o stopach złączonych bokiem do ściany basenu,
   bliższe ramię trzyma przelew basenu, dalsze łukiem nad głową, wypychanie biodra jak najdalej w bok od ściany basenu z jednoczesnym skłonem w stronę ręki trzymającej przelew (fot.11), powrót do postawy, ramię bliższe ugięte w łokciu.

fot.11

1. Przyciąganie  kolan do klatki piersiowej przy ścianie basenu. W siadzie prostym zwieszonym tyłem do ściany basenu z ramionami w bok opartymi o przelew basenu, podciągnięcia nóg do klatki piersiowej, oraz opusty.  Można również przyciągać do klatki piersiowej raz jedną raz drugą nogę.

1. Z postawy zasadniczej o stopach zwartych przodem do ściany basenu, z ramionami opartymi o przelew basenu na szerokości barków, wyskoki z odbicia obunóż do rozkroku z ustawieniem stóp na ścianie basenu jak najbliżej lustra wody i powroty do pozycji wyjściowej (fot.12).

fot. 12

1. Wyrzuty naprzemianstronne nóg w bok (kopnięcia), ramiona pracują naprzemianstronnie w przód (fot. 13). Ćwiczenia można modyfikować, dodając wyrzuty nóg do przodu lub w tył z jednoczesnym wymachem ramion, podskoki z wyrzutem naprzemianstronnym prostych nóg w bok, przy czym ramiona pracują na zasadzie pompy.

fot.13

6. ĆWICZENIA W WODZIE  Z WYKORZYSTANIEM PRZYBORÓW

Użycie przyborów w każdym rodzaju ćwiczeń wpływa na ich atrakcyjność, sprawia, że ćwiczący chętniej wykonują zadania, nawet te trudniejsze i wymagające włożenia więcej wysiłku.

Obecnie mamy możliwość użycia wielu przyborów, do najpopularniejszych należą: makarony, pasy wypornościowe, piłki, hantle, ósemki. Przybory te mogą być wykorzystywane zarówno w tradycyjnej nauce pływania jak i w różnych formach rekreacji w tym w aqua aerobiku. Szczególnie ważną rolę odgrywają przybory w pracy z ćwiczącymi nie umiejącymi pływać, czy wręcz czującymi strach przed wodą. Wtedy przybory pomagają pokonać lęk, dodają pewności ruchów, dają poczucie bezpieczeństwa.

Stosowanie różnego rodzaju przyborów w zajęciach ruchowych zostało docenione zarówno w zajęciach na ladzie jak i w wodzie.

Poniżej przedstawionych zostało 10 ćwiczeń z wykorzystaniem makaronów i ósemek.

1. Skłony boczne z makaronem. W ustawieniu w lekkim rozkroku wykonanie skłonów bocznych w prawo i lewo trzymając w wyprostowanych rękach makaron. Ćwiczenie można modyfikować dodając wyrzuty nóg w bok, lub zamiast skłonów bocznych wprowadzić krążenia tułowia. (fot. 14, 15)

fot. 14

fot. 15

1. 2. Zagarnianie wody. Z wykorzystaniem makaronu zagarnianie wody wyciągniętymi ramionami. Modyfikacja z dodaniem przysiadu lub skłonu tułowia w przód (fot 16,17,18)

fot. 16                                                                 fot.17

fot.18

1. Przysiady z jednoczesnym wyprostem ramion trzymając makaron oburącz.(fot.19, 20) Ćwiczenie możemy wykonać wypychając makaron w dół lub w przód.

fot. 19                                                                    fot.20

1. Przekładanie makaronu nad głową w przód i tył. Ramiona wyprostowane postawa w lekkim rozkroku, (fot. 21, 22) zależnie od ruchomości w stawach można zmniejszyć rozstaw ramion na makaronie. Modyfikując można dołączyć podskoki.

fot. 21                                                                 fot. 22

1. Podskoki z wyrzutem ramion w bok, z wykorzystaniem hantli lub ósemek. (fot. 23, 24)

fot. 23                                                                 fot. 24

1. Podskoki z jednoczesnym wyrzutem ramion w przód, z wykorzystaniem hantli lub ósemek. (fot. 25, 26). Postawa, podskoki obunóż, ramiona jednocześnie wyrzucane w przód i dół. Po fazie wyprostu ramion następuje przyciągnięcie ugiętych rąk  pod kątem prostym do klatki piersiowej.

fot. 25                                                                 fot. 26

1. Podskoki z wykonaniem ramionami ruchów żabkowych. (fot. 27,28) Postawa, podskoki obunóż, ramiona jednocześnie wykonują ruchy do żabki, zagarniamy wodę ruchami okrężnymi przed sobą.

fot. 27                                                                 fot. 28

1. Podskoki z naprzemianstronną pracą ramion i nóg (fot. 29, 30). Hantle lub ósemki trzymane w rękach. Modyfikując to ćwiczenie możemy wprowadzić podskoki na lekko ugiętych nogach lub wymachy ramion w bok z jednoczesnym skrzyżowaniem nóg.

fot. 29                                                                 fot. 30

1. 9. W parach wykorzystując makaron podskoki naprzemianstronne z jednoczesną naprzemianstronną praca rąk (fot. 31, 32). Modyfikując to ćwiczenie możemy przeciągać płasko ułożone na tafli wody makarony, lub zanurzając je pod wodą.

fot. 31                                                                 fot. 32

10.  W parach, wykorzystując makaron, wymachy wyprostowanych ramion w bok (fot. 33, 34). Unosimy ramiona jednocześnie w górę złączając makarony następnie poprzez przeniesienie wyprostowanych rąk w bok kładziemy makaron na tafli wody. Modyfikując ćwiczenie możemy zanurzyć makarony pod wodą i złączać je również pod wodą powodując intensywniejszą pracę ramion mającą na celu przezwyciężenie siły wyporu.

fot. 33                                                                        fot. 34

1. 7. ZAKOŃCZENIE

Obecnie można powiedzieć, że istnieje wiele form uprawiania rekreacji w wodzie , która jest przeznaczona dla szerokiego kręgu odbiorców począwszy od dzieci, przez sportowców, kobiety ciężarne, osoby chcące zrzucić zbędne kilogramy po osoby w wieku złotej jesieni.

Różnorodność form pozwala na dostosowanie ćwiczeń i wysiłku do indywidualnych potrzeb ćwiczącego lub pozwala na kształtowanie wybranych partii mięśni. Można bez wątpienia stworzyć program treningowy dla każdego i ukierunkować go na konkretne potrzeby np.: redukcja tkanki tłuszczowej, podniesienie wydolności organizmu, zwiększenie wytrzymałości siłowej, kształtowanie, modelowanie sylwetki. Muzyka jest w tej formie fitness dodatkiem, który nadaje rytm naszemu wysiłkowi lub jest formą relaksu. Przybory uatrakcyjniają ćwiczenia i powodują zwiększenie pracy mięśni.

Ważne jest również to, że zajęcia odbywają się w grupach co sprawia, że wspólnie wykonywane ćwiczenia stają się „łatwiejsze” do wykonania, poprzez czynnik psychologiczny. Wreszcie możemy stwierdzić, że aqua aerobik można uprawiać przez cały rok nie tylko na krytych pływalniach ale również na basenach odkrytych czy nad brzegiem morza.

1. 8. LITERATURA

1. Owczarek S., Korekcja wad postawy. Pływanie i ćwiczenia w wodzie, wyd. WSiP, Warszawa 1999.
2. Kasperczyk T. , Wady postawy ciała diagnostyka i leczenie, Kraków 1998.

OSIĄGNIĘCIA WIEKU PRZEDSZKOLNEGO.
Bezpośrednim osiągnięciem charakteryzującym lata przedszkolne jest rozwinięta działalność zabawowa. Cechuje ją planowanie oraz możliwość długoterminowej realizacji zamierzeń. Gdy zachodzi potrzeba czynności rozkładane są na etapy. Dziecko współdziała z innymi, wykonuje polecenia, podejmuje zbiorowe działania, zgodnie z ustaleniami pełni określone role.
Funkcję przygotowawczą wieku przedszkolnego należy rozpatrywać z uwagi na dominujący rodzaj działalności w okresie szkolnym. Tym rodzajem działalności jest zamierzona i zorganizowana czynność uczenia się, a jej celem – przyswojenie przez dziecko określonych wiadomości i umiejętności, o których sądzi się, że są bezpośrednio przydatne w życiu, bądź mają ogólny walor kształcący i sprzyjają wszechstronnemu rozwojowi.
Uczenie się w okresie szkolnym stanowi czynność, w którą społeczeństwo ingeruje w sposób najbardziej bezpośredni, stwarzając obowiązujące wszystkich sytuacje w postaci sformalizowanych instytucji (szkoły). Z tego powodu bardzo istotne jest właściwe przygotowanie dziecka.

SELEKCJA NEGATYWNA W MOMENCIE ROZPOCZYNANIA NAUKI W SZKOLE.
W praktyce rozwiązanie problemu dojrzałości szkolnej sprowadziło się przede wszystkim do selekcji negatywnej, wyrażającej się w niedopuszczeniu do szkoły tych dzieci, które nie ujawniły właściwości uznawanych za niezbędne. W wyniku badań odroczono tym dzieciom termin rozpoczęcia nauki w systemie szkolnym do momentu, kiedy staną się dojrzałe.
Taki sposób postępowania, aczkolwiek nie był rozwiązaniem zadowalającym, przynosił niewątpliwie pewne korzyści. Z jednej strony chroniło to niekiedy dzieci przed niepowodzeniami, z drugiej zaś ułatwiało nauczanie zbiorowe.
Efektem ubocznym, i to bardzo znacznym, były jednak także skutki ujemne. Odroczenie rozpoczęcia obowiązku szkolnego w przypadku dzieci ze środowisk zaniedbanych prowadziły do dalszego pogłębiania się różnic między tymi dziećmi, a ich nie opóźnionymi w rozwoju rówieśnikami. W konsekwencji było to więc stwarzanie gorszych warunków tym którzy już ze względów środowiskowych znajdowali się w sytuacji mniej korzystnej.
Te względy sprawiły, że zaczęto poszukiwać nowych rozwiązań, istotę problemu upatrując nie w dokonywaniu selekcji, lecz w zapewnieniu dzieciom ze wszystkich środowisk dobrego startu w szkole.

ZAPEWNIENIE DZIECIOM RÓWNEGO STARTU W SZKOLE.
Zgodnie ze współczesnym ujmowaniem zagadnienia dojrzałości szkolnej podstawowym problemem jest równy start w momencie rozpoczynania systematycznego kształcenia. Aby to osiągnąć, trzeba zająć dzieckiem znacznie wcześniej, a nie dopiero wtedy, gdy ma ono rozpocząć naukę szkolną.
Wyrazem tej tendencji jest wprowadzenie wcześniejszych zapisów do szkoły, połączonych z badaniem dzieci. W przypadku stwierdzenia ogólnych bądź fragmentarycznych opóźnień, dzieci poddawane są odpowiednim zabiegom, których cel stanowi przyspieszenie opóźnionego lub wyrównanie nieharmonijnego rozwoju. Zmierza się do tego, aby odchylenia będące efektem niekorzystnych warunków rozwoju zlikwidować przed wstąpieniem dziecka do szkoły.
Badanie odbywające się na sześć miesięcy lub na rok przed rozpoczęciem nauki jest zbyt późne, by podjęte w jego wyniku, nawet najlepiej zorganizowane oddziaływania, mogły prowadzić do pełnego sukcesu.
Niezbędna okazuje się znacznie wcześniej zainicjowana systematyczna opieka psychologiczna nad rozwojem dzieci. Od pierwszych lat życia powinny one być przedmiotem systematycznie przeprowadzanych okresowych badań psychologicznych, by ich rozwój podlegał specjalistycznej opiece i kontroli. Opieka nad rozwojem fizycznym nie wystarcza. Przedmiotem nie mniejszej troski powinien być rozwój psychiczny jednostki.